5.5.1 Nota prófið fyrir víxlmerkjaraðir til að kanna samleitni víxlmerkjaraðar.
5.5.2 Meta summu víxlmerkjaraðar.
5.5.3 Útskýra merkingu alsamleitni og skilyrtrar samleitni.
Hingað til höfum við í þessum kafla aðallega fjallað um raðir með jákvæðum liðum. Í þessum hluta kynnum við víxlmerkjaraðir, það er raðir þar sem formerki liðanna skiptast á. Í síðari kafla sýnum við að slíkar raðir koma oft fyrir þegar veldaraðir eru rannsakaðar. Eftir að víxlmerkjaraðir hafa verið skilgreindar kynnum við prófið fyrir víxlmerkjaraðir til að ákvarða hvort slík röð sé samleitin.
Prófið fyrir víxlmerkjaraðir
Röð þar sem liðirnir skiptast á að vera jákvæðir og neikvæðir nefnist víxlmerkjaröð. Til dæmis er röðin
(5.11)
og
(5.12)
báðar víxlmerkjaraðir.
Röð (1), sem sýnd er í jöfnu 5.11, er geómetrísk röð. Þar sem er röðin samleitin. Röð (2), sem sýnd er í jöfnu 5.12, nefnist víxlmerkta harmoníska röðin. Við munum sýna að harmoníska röðin er ósamleitin en víxlmerkta harmoníska röðin samleitin.
Til að sanna þetta skoðum við runu hlutsummanna (mynd 5.17).
Sönnun
Skoðum oddatöluliðina fyrir Þar sem
Því er fallandi runa. Einnig gildir
Því er takmörkuð að neðan. Þar sem er fallandi runa sem er takmörkuð að neðan er samleitin samkvæmt setningunni um einhalla runur. Á sama hátt mynda slétttöluliðirnir vaxandi runu sem er takmörkuð að ofan, því
og
Samkvæmt setningunni um einhalla runur er runan því einnig samleitin. Þar sem
vitum við að
Látum og notum þá staðreynd að þá fæst Þar sem oddatöluliðirnir og slétttöluliðirnir í runu hlutsummanna stefna á sama markgildi má sýna að runa hlutsummanna stefnir á og því stefnir víxlmerkta harmoníska röðin á
Einnig má sýna að og því má rita
Mynd 5.17. Fyrir víxlmerktu harmonísku röðina eru oddatöluliðirnir í runu hlutsummanna fallandi og takmarkaðir að neðan. Slétttöluliðirnir eru vaxandi og takmarkaðir að ofan.
□
Almennt er sérhver víxlmerkjaröð á formi (3) (jöfnu 5.13) eða (4) (jöfnu 5.14) samleitin svo framarlega sem og (mynd 5.18). Sönnunin er hliðstæð sönnuninni fyrir víxlmerktu harmonísku röðina.
Mynd 5.18. Fyrir víxlmerkjaröðina , þar sem eru oddatöluliðirnir í runu hlutsummanna fallandi og takmarkaðir að neðan. Slétttöluliðirnir eru vaxandi og takmarkaðir að ofan.
Athugið að setningin gildir almennt svo framarlega sem til sé heiltala þannig að fyrir öll
Dæmi 5.19
Samleitni víxlmerkjaraða
Ákvarðið hvort hver eftirfarandi víxlmerkjaröð sé samleitin eða ósamleitin.
Lausn
Þar sem er röðin samleitin.
Þar sem þegar er ekki hægt að beita prófinu fyrir víxlmerkjaraðir. Þess í stað beitum við sundurleitniprófinu á n-ta liðinn. Þar sem er röðin ósamleitin.
Skekkja í víxlmerkjaröðum
Erfitt er að reikna summu flestra víxlmerkjaraða nákvæmlega og því er hún yfirleitt nálguð með hlutsummu. Þá viljum við vita hversu mikil skekkjan í nálguninni er. Lítum á víxlmerkjaröðina
sem uppfyllir skilyrði prófsins fyrir víxlmerkjaraðir. Látum tákna summu raðarinnar og vera samsvarandi runu hlutsummanna. Af mynd 5.18 sjáum við að fyrir sérhverja heiltölu uppfyllir skekkjan
Með öðrum orðum: Ef skilyrði prófsins fyrir víxlmerkjaraðir eru uppfyllt er tölugildi skekkjunnar, þegar óendanlega röðin er nálguð með hlutsummunni , í mesta lagi stærð næsta liðar
Dæmi 5.20
Skekkja víxlmerkjaraðar metin
Lítum á víxlmerkjaröðina
Notið skekkjumatið til að ákvarða efra mark fyrir skekkjuna þegar summa raðarinnar er nálguð með hlutsummunni
Lausn
Af setningunni hér að framan fæst
Alsamleitni og skilyrt samleitni
Lítum á röðina og tengdu röðina Hér fjöllum við um möguleg tengsl milli samleitni þessara tveggja raða. Lítum til dæmis á víxlmerktu harmonísku röðina Röðin sem myndast af tölugildum þessara liða er harmoníska röðin, því Þar sem víxlmerkta harmoníska röðin er samleitin en harmoníska röðin ósamleitin segjum við að víxlmerkta harmoníska röðin sé skilyrt samleitin.
Til samanburðar skulum við líta á röðina Röðin sem myndast af tölugildum liða þessarar raðar er Þar sem báðar raðirnar eru samleitnar segjum við að röðin sé alsamleitin.
Eins og víxlmerkta harmoníska röðin sýnir getur röð verið samleitin þótt sé ósamleitin. Í næstu setningu sýnum við hins vegar að ef er samleitin þá er samleitin.
Sönnun
Gerum ráð fyrir að sé samleitin. Við sýnum niðurstöðuna með því að nota að eða og því eða Því gildir Þar sem er samleitin leiðir af samanburðarprófinu að röðin
er samleitin. Með reiknireglum samleitinna raða ályktum við að
sé samleitin.
□
Dæmi 5.21
Alsamleitni og skilyrt samleitni borin saman
Ákvarðið fyrir hverja eftirfarandi röð hvort hún sé alsamleitin, skilyrt samleitin eða ósamleitin.
Lausn
Með samanburði með markgildi við harmonísku röðina sjáum við að er ósamleitin. Samkvæmt setningu 5.13 getur röðin því ekki verið alsamleitin. Af prófinu fyrir víxlmerkjaraðir sjáum við hins vegar að röðin er samleitin. við ályktum að sé skilyrt samleitin.
Þar sem berum við, til að ákvarða hvort röðin sé alsamleitin, saman við röðina Þar sem er samleitin leiðir af samanburðarprófinu að er samleitin og því er alsamleitin.
Til að sjá muninn á alsamleitni og skilyrtri samleitni skulum við skoða hvað gerist þegar við umröðum liðum víxlmerktu harmonísku raðarinnar Við sýnum að hægt er að umraða liðunum þannig að nýja röðin verði ósamleitin. Ef liðum endanlegrar summu er umraðað breytist summan vitanlega ekki. Þegar um óendanlega summu er að ræða getur hins vegar ýmislegt gerst.
Byrjum á að leggja saman nógu marga jákvæða liði til að summan verði stærri en einhver rauntala Látum til dæmis og finnum heiltölu þannig að
(Þetta er hægt vegna þess að röðin stefnir á óendanlegt.) Drögum síðan frá Leggjum svo fleiri jákvæða liði við þar til summan verður að minnsta kosti 100. Það er, finnum aðra heiltölu þannig að
Drögum síðan frá Með því að halda áfram á þennan hátt höfum við umraðað liðum víxlmerktu harmonísku raðarinnar þannig að runa hlutsummanna í umraðaðri röðinni sé ótakmörkuð og þar með ósamleitin.
Einnig má umraða liðum víxlmerktu harmonísku raðarinnar þannig að nýja röðin stefni á annað gildi. Í dæmi 5.22 sýnum við hvernig liðum er umraðað svo að nýja röðin stefni á Víxlmerktu harmonísku röðinni má raunar umraða þannig að röðin stefni á sérhverja rauntölu en sönnun þess er utan ramma þessarar bókar.
Almennt má umraða sérhverri röð sem er skilyrt samleitin þannig að nýja röðin verði ósamleitin eða stefni á aðra rauntölu. Alsamleitin röð hefur ekki þennan eiginleika. Fyrir sérhverja alsamleitna röð hefur sama gildi óháð umröðun liðanna. Þessi niðurstaða nefnist umröðunarsetning Riemanns, en hún er utan efnis þessarar bókar.
Dæmi 5.22
Umröðun raða
Notið þá staðreynd að
til að umraða liðum víxlmerktu harmonísku raðarinnar þannig að summa umraðaðrar raðar verði
Lausn
Látum
Þar sem fæst af reiknireglum samleitinna raða að
Skilgreinum nú röðina þannig að fyrir öll og Þá fæst
Með reiknireglum um samleitnar raðir fæst þá, þar sem og eru samleitnar, að röðin er samleitin og
Leggjum nú saman samsvarandi liði, og þá sjáum við að
Röðin hægra megin við jafnaðarmerkið er umröðun víxlmerktu harmonísku raðarinnar. Þar sem ályktum við að
Við höfum því fundið umröðun víxlmerktu harmonísku raðarinnar sem hefur tilskilda eiginleikann.
Æfingar í undirkafla 5.5
Tilgreinið hvort hver eftirfarandi röð sé alsamleitin, skilyrt samleitin eða alls ekki samleitin.
250.
251.
252.
253.
254.
255.
256.
257.
258.
259.
260.
261.
262.
263.
264.
265.
266.
267.
268.
(Vísbending: fyrir stór gildi
269.
(Vísbending: fyrir stór gildi
270.
(Vísbending: Gerið teljarann ræðan.)
271.
(Vísbending: Finnið samnefnara og gerið síðan teljarann ræðan.)
272.
273.
(Vísbending: Notið meðalgildissetninguna.)
274.
275.
276.
277.
278.
279.
Í hverju eftirfarandi verkefni skal nota matið til að finna gildi sem tryggir að summa fyrstu liða víxlmerkjaraðarinnar víki frá summu óendanlegu raðarinnar um í mesta lagi tilgreinda skekkju. Reiknið hlutsummuna fyrir þetta gildi
280.
[T] skekkja
281.
[T] skekkja
282.
[T] skekkja
283.
[T] skekkja
284.
[T] skekkja
285.
[T] skekkja
Í eftirfarandi verkefnum skal tilgreina hvort fullyrðingin sé sönn eða ósönn. Ef hún er ósönn skal gefa dæmi þar sem hún gildir ekki.
286.
Ef er fallandi og þá er alsamleitin.
287.
Ef er fallandi þá er alsamleitin.
288.
Ef og þá er samleitin.
289.
Ef er fallandi og er samleitin þá er samleitin.
290.
Ef er fallandi og er skilyrt samleitin en ekki alsamleitin þá stefnir ekki á núll.
291.
Látum ef og ef (Einnig gildir og Ef er skilyrt samleitin en ekki alsamleitin þá eru hvorki né samleitnar.
292.
Gerum ráð fyrir að sé runa jákvæðra rauntalna og að sé samleitin.
Gerum ráð fyrir að sé valfrjáls runa ása og mínusása. Þarf þá endilega að vera samleitin?
293.
Gerum ráð fyrir að sé runa þannig að sé samleitin fyrir sérhverja mögulega runu núlla og ása. Er þá alsamleitin?
Eftirfarandi raðir uppfylla ekki forsendur prófsins fyrir víxlmerkjaraðir eins og þær eru settar fram.
Tilgreinið í hverju tilviki hvaða forsenda er ekki uppfyllt. Tilgreinið hvort röðin sé alsamleitin.
294.
295.
296.
297.
298.
Sýnið að víxlmerkjaröðin sé
ekki samleitin. Hvaða forsenda prófsins fyrir víxlmerkjaraðir er ekki uppfyllt?
299.
Gerum ráð fyrir að sé alsamleitin. Sýnið að röðin sem mynduð er af jákvæðu liðunum sé einnig samleitin.
300.
Sýnið að víxlmerkjaröðin sé ekki samleitin. Hvaða forsenda prófsins fyrir víxlmerkjaraðir er ekki uppfyllt?
301.
Formúlan verður leidd út í næsta kafla. Notið skekkjumatið til að finna efra mark fyrir skekkjuna þegar er nálgað með fimmtu hlutsummunni fyrir og
302.
Formúlan verður leidd út í næsta kafla. Notið skekkjumatið til að finna efra mark fyrir skekkjuna þegar er nálgað með fimmtu hlutsummunni fyrir og
303.
Hversu marga liði í þarf til að nálga með skekkju sem er í mesta lagi
304.
Hversu marga liði í þarf til að nálga með skekkju sem er í mesta lagi
305.
Stundum stefnir víxlmerkjaröðin hraðar á tiltekið brot af alsamleitnu röðinni . Út frá því að finnið Hvor raðanna og gefur betra mat á þegar liðir eru notaðir?
Eftirfarandi víxlmerkjaraðir stefna á gefin margfeldi af Finnið gildið sem skekkjumatið gefur þannig að hlutsumma raðarinnar nálgi vinstri hliðina með skekkju innan tilgreindra marka. Finnið minnsta sem uppfyllir skekkjumörkin og gefið umbeðið nálgunargildi í hverju tilviki. Nálgað að aukastöfum er
306.
[T] skekkja
307.
[T] skekkja
308.
[T] Röðin gegnir mikilvægu hlutverki í merkjavinnslu. Sýnið að sé samleitin þegar (Vísbending: Notið samlagningarformúlu sínuss.)
309.
[T] Ef hvert er þá
310.
[T] Teiknið röðina fyrir Útskýrið hvers vegna er ósamleitin þegar Hvernig hegðar röðin sér fyrir önnur gildi
311.
[T] Teiknið röðina fyrir og lýsið hegðun hennar.
312.
[T] Teiknið röðina fyrir og lýsið grafi hennar.
313.
[T] Víxlmerkta harmoníska röðin er samleitin vegna styttingar milli liða hennar. Summa hennar er þekkt því lýsa má styttingunni nákvæmlega. Slembin harmonísk röð er á forminu þar sem er slembin runa með liðum sem taka gildin og gildin koma fyrir með jöfnum líkum. Notið slembitalnagjafa til að búa til og teiknið hlutsummurnar í slembnu harmonísku röðinni frá upp í Berið saman við graf fyrstu hlutsumma harmonísku raðarinnar.
314.
[T] Flýta má samleitni mats á með því að rita hlutsummurnar sem og hafa í huga að stefnir á einn þegar Berið saman matið á sem fæst með summunum og matið sem fæst með
315.
[T]Euler-vörpunin umritar sem Fyrir víxlmerktu harmonísku röðina tekur hún formið Reiknið hlutsummur þar til þær nálga með skekkju sem er minni en Hversu marga liði þarf? Berið svarið saman við þann fjölda liða víxlmerktu harmonísku raðarinnar sem þarf til að meta
316.
[T] Í textanum kom fram að umraða megi skilyrt samleitinni röð þannig að hún stefni á hvaða tölu sem er. Hér er örlítið einfaldari en hliðstæð niðurstaða. Ef er þannig að þegar en er ósamleitin, þá má fyrir sérhverja tölu finna runu sem tekur aðeins gildin þannig að Sýnið þetta fyrir á eftirfarandi hátt.
Skilgreinið með rakningarvenslum þannig að ef og annars.
Útskýrið hvers vegna að lokum gildir og hvers vegna fyrir sérhvert sem er stærra en
Útskýrið hvers vegna þetta leiðir til þess að þegar