37.4 Stjórnun hormónaframleiðslu

Hæfniviðmið

Í lok þessa hluta munt þú geta gert eftirfarandi:

• Útskýrt hvernig hormónaframleiðslu er stjórnað
• Rætt mismunandi áreiti sem stjórna hormónastyrk í líkamanum

Framleiðslu og losun hormóna er fyrst og fremst stjórnað með neikvæðri afturverkun. Í neikvæðum afturverkunarkerfum kallar áreiti fram losun efnis; þegar efnið nær tilteknu magni sendir það boð sem stöðvar frekari losun efnisins. Þannig er styrk hormóna í blóði haldið innan þröngra marka. Til dæmis sendir framhluti heiladinguls boð til skjaldkirtilsins um að losa skjaldkirtilshormón. Þegar styrkur þessara hormóna í blóði hækkar verkar hann aftur á undirstúku og framhluta heiladinguls og hamlar frekari boðsendingum til skjaldkirtilsins, eins og sýnt er á mynd 37.14. Innkirtlar eru örvaðir til að mynda og losa hormón með þremur meginferlum: vessaáreiti, hormónaáreiti og taugaáreiti.

Sjónræn tenging

Ofstarfsemi skjaldkirtils er ástand þar sem skjaldkirtillinn er ofvirkur. Vanstarfsemi skjaldkirtils er ástand þar sem skjaldkirtillinn er vanvirkur. Hvort þessara tveggja ástanda er líklegast hjá eftirfarandi sjúklingum?

Sjúklingur A hefur meðal annars þyngdaraukningu, kuldanæmi, hægan hjartslátt og þreytu.

Sjúklingur B hefur meðal annars þyngdartap, mikla svitamyndun, hraðan hjartslátt og svefnörðugleika.

Sjúklingur A hefur einkenni sem tengjast minnkuðum efnaskiptum og gæti verið með vanstarfsemi skjaldkirtils. Sjúklingur B hefur einkenni sem tengjast auknum efnaskiptum og gæti verið með ofstarfsemi skjaldkirtils.

Vessaáreiti

Enska hugtakið „humoral“ er dregið af „humor“, sem vísar til líkamsvökva á borð við blóð. Vessaáreiti vísar til stjórnunar hormónalosunar sem svar við breytingum í utanfrumuvökva, til dæmis blóði, eða breytingum á jónastyrk í blóði. Til dæmis kallar hækkun blóðsykurs fram losun insúlíns frá brisi. Insúlín veldur lækkun blóðsykurs, sem sendir brisinu boð um að hætta að framleiða insúlín með neikvæðum afturverkunarhring.

Hormónaáreiti

Hormónaáreiti vísar til losunar hormóns sem svar við öðru hormóni. Margir innkirtlar losa hormón þegar þeir örvast af hormónum sem aðrir innkirtlar hafa losað. Til dæmis framleiðir undirstúkan hormón sem örva framhluta heiladinguls. Framhluti heiladinguls losar síðan hormón sem stjórna hormónaframleiðslu annarra innkirtla. Framhluti heiladinguls losar skjaldkirtilsstýrihormón, sem örvar skjaldkirtilinn til að framleiða hormónin T₃ og T₄. Þegar styrkur T₃ og T₄ í blóði hækkar hamla þau bæði heiladingli og undirstúku með neikvæðum afturverkunarhring.

Taugaáreiti

Í sumum tilvikum örvar taugakerfið innkirtla beint til að losa hormón; slíkt kallast taugaáreiti. Rifjaðu upp að í skammtímastreituviðbragði eru hormónin adrenalín og noradrenalín mikilvæg til að veita líkamnum þann snögga orkuskammt sem hann þarf til að bregðast við. Hér örva taugaboð frá drifhluta ósjálfráða taugakerfisins nýrnahettumerginn beint til að losa hormónin adrenalín og noradrenalín sem svar við streitu.