33 Frumufræðilegt skipulagsstig

Lykilhugtök

Lykilhugtök

virkur flutningur: flutningur yfir frumuhimnu sem krefst orku frá frumunni

tvíeðlis: lýsir sameind sem hefur ólíka skautun á endum sínum og þar með ólíkan leysanleika í vatni

anafasi: þriðja stig mítósu (og meiósu), þar sem systurlitningsþræðir skiljast að og færast á tvö ný kjarnasvæði frumunnar sem er að skipta sér

andtákni: samfelld röð þriggja kirna í tRNA-sameind sem er samstæð tilteknu tákna í mRNA-sameind

sjálfsrof: niðurbrot frumna fyrir tilstilli eigin ensíma þeirra

sjálfsát: niðurbrot leysingarkorna á eigin efnisþáttum frumu

frumuferill: æviskeið stakrar frumu, frá myndun hennar þar til hún skiptist í tvær nýjar dótturfrumur

frumuhimna: himna sem umlykur allar dýrafrumur og er gerð úr lípíðtvílagi með ýmsum sameindum á milli; einnig nefnd plasmahimna

deilikorn: smátt frumulíffæri sem tvöfaldast sjálft, myndar upphafsstað fyrir vöxt örpípla og færir DNA við frumuskiptingu

þráðhaft: svæði þar sem tveir systurlitningsþræðir tengjast

deilikornamiðja: frumubygging sem skipuleggur örpíplur við frumuskiptingu

gangaprótín: prótín sem nær í gegnum himnu og hefur göng sem hleypa einu eða fleiri efnum í gegn

eftirlitsstaður: staður í framvindu frumuferilsins þar sem tiltekin skilyrði þurfa að vera uppfyllt svo fruman geti haldið áfram á næsta fasa

litni: efni sem samanstendur af DNA og tengdum próteinum

litningur: þétt form litnis

bifhár: lítið útskot úr tilteknum frumum, myndað úr örpíplum og sérhæft til að flytja efni eftir yfirborði frumunnar

skiptiskora: samdráttarhringur sem myndast umhverfis frumu við umfrymiskiptingu og þrengir hana í tvo hluta

tákni: samfelld röð þriggja kirna í mRNA-sameind sem samsvarar tiltekinni amínósýru

styrkfallandi: munur á styrk efnis milli tveggja svæða

sýklín: eitt úr hópi próteina sem stuðla að framvindu frumuferilsins

sýklínháður kínasi (CDK): eitt úr hópi ensíma sem tengjast sýklínum og hjálpa þeim að gegna hlutverkum sínum

umfrymiskipting: lokastig frumuskiptingar þar sem umfrymið skiptist og myndar tvær aðskildar dótturfrumur

umfrymi: efni innan frumunnar milli frumuhimnu og kjarna; aðallega vatnskenndur vökvi, svonefndur frymisvökvi, sem inniheldur öll önnur frumulíffæri, uppleyst efni frumunnar og efni í sviflausn

frumugrind: „grind“ frumu, mynduð úr staflaga próteinum sem styðja við lögun hennar og gera henni meðal annars kleift að hreyfast

frymisvökvi: tær, hálffljótandi vökvi umfrymisins sem er að mestu úr vatni

flæði: hreyfing efnis frá svæði með meiri styrk til svæðis með minni styrk

tvílitna: ástand sem einkennist af tvöföldu safni erfðaefnis (tveimur litningasettum, öðru frá hvoru foreldri)

DNA-pólýmerasi: ensím sem bætir nýjum kirnum við vaxandi DNA-þráð við DNA-eftirmyndun

DNA-eftirmyndun: ferli þar sem DNA-sameind er tvöfölduð

rafstigull: munur á rafhleðslu (spennu) milli tveggja svæða

innfrumun: flutningur efnis inn í frumu með myndun himnubólu

frymisnet (ER): frumulíffæri úr samtengdum himnuklæddum pípum sem geta ýmist verið tengdar ríbósómum eða ekki (hrjúf gerð og slétt gerð)

útfrumun: flutningur efnis út úr frumu með myndun himnubólu

útröð: eitt þeirra kóðandi svæða mRNA-sameindar sem varðveitast eftir splæsingu

utanfrumuvökvi (ECF): vökvi utan frumna; þar á meðal millifrumuvökvi, blóðvökvi og vökvi í öðrum vökvarýmum líkamans

auðveldað flæði: flæði efnis með aðstoð himnuprótíns

svipa: útskot úr tilteknum frumum, myndað úr örpíplum og sérhæft til hreyfingar

G0-fasi: fasi frumuferilsins sem fruma fer yfirleitt yfir á úr G1-fasa; einkennist af löngum eða varanlegum tímabilum þar sem fruman heldur ekki áfram á DNA-nýmyndunarfasa

G1-fasi: fyrsti fasi frumuferilsins eftir að ný fruma myndast

G2-fasi: þriðji fasi frumuferilsins, á eftir DNA-nýmyndunarfasa

gen: starfrænn DNA-bútur sem geymir erfðaupplýsingarnar sem þarf til að mynda prótín

genatjáning: virk túlkun upplýsinga sem skráðar eru í geni til að mynda starfhæfa genaafurð

erfðamengi: allt DNA-safn lífveru; er að finna í nánast hverri frumu

sykurhjúpur: hjúpur sykursameinda sem umlykur frumuhimnuna

glýkóprótín: prótín með einu eða fleiri tengdum kolvetnum

Golgikerfi: frumulíffæri úr röð flatra himnuklæddra sekkja sem breytir, merkir, pakkar og flytur prótín

helíkasi: ensím sem aðskilur DNA-þræðina tvo í tvöföldum gormi við DNA-eftirmyndun

histón: prótínflokkur sem tengist DNA í kjarnanum og myndar litni

samstæður: lýsir tveimur samsvarandi eintökum litnings (sem eru ekki eins), öðru frá hvoru foreldri

vatnssækinn: lýsir efni eða byggingu sem laðast að vatni

vatnsfælinn: lýsir efni eða byggingu sem hrindist frá vatni

yfirþrýstinn: lýsir lausn sem hefur meiri styrk en viðmiðið

undirþrýstinn: lýsir lausn sem hefur minni styrk en viðmiðið

innfellt himnuprótín: himnuprótín sem nær í gegnum allt lípíðtvílagið

milliþráður: gerð þráðar í frumugrind, gerð úr keratíni, sem er miðlungsþykk og veitir viðnám gegn togálagi á frumuna

millifasi: allur frumuferillinn að mítósu undanskilinni

millifrumuvökvi (IF): vökvi í smábilum milli frumna sem eru ekki inni í æðum

innanfrumuvökvi (ICF): vökvi í frymisvökva frumna

innröð: ókóðandi svæði for-mRNA-umrits sem kunna að vera fjarlægð við splæsingu

jafnþrýstinn: lýsir lausn sem hefur sama styrk og viðmiðið

þráðhald: svæði á þráðhafti þar sem örpíplur tengjast pari systurlitningsþráða

bindill: sameind sem binst sértækt við tiltekna viðtakasameind

leysingarkorn: himnuklætt frumulíffæri sem á uppruna í Golgikerfinu og inniheldur meltingarensím

boðbera-RNA (mRNA): kirnasameind sem miðlar erfðakóðanum milli DNA og prótíns

metafasi: annað stig mítósu (og meiósu), sem einkennist af því að systurlitningsþræðir raðast í beina línu um miðju frumunnar

miðfasaflötur: bein uppröðun systurlitningsþráða um miðju frumunnar sem verður í metafasa

örþráður: grennsti þráður frumugrindarinnar; gerður úr aktínundireiningum sem taka þátt í vöðvasamdrætti og veita frumunni burðarstuðning

örpípla: gildasti þráður frumugrindarinnar; gerður úr túbúlínundireiningum sem taka þátt í frumuhreyfingum og veita frumunni burðarstuðning

hvatberi: eitt þeirra frumulíffæra sem eru umlukin tvöföldu lípíðtvílagi og hafa fyrst og fremst það hlutverk að framleiða orku fyrir frumuna (ATP)

mítósa: skipting erfðaefnis þar sem frumukjarninn sundrast og tveir nýir, fullstarfhæfir kjarnar myndast

mítósufasi: fasi frumuferilsins þar sem fruma gengur í gegnum mítósu

deilispóla: net örpípla sem á uppruna í deilikornum og raðar litningum og dregur þá í sundur við mítósu

marghæfur: lýsir getu til að sérhæfast í mismunandi frumugerðir innan tiltekinnar frumuættar eða fárra frumuætta, svo sem rauð eða hvít blóðkorn

stökkbreyting: breyting á kirnaröð gens í DNA frumu

kjarnahjúpur: himna sem umlykur kjarnann og samanstendur af tvöföldu lípíðtvílagi

kjarnaop: eitt hinna smáu prótínklæddu opa sem dreifast um kjarnahjúpinn

kjarnakorn: lítið svæði í kjarnanum þar sem ríbósóm eru mynduð

litnisögn: eining litnis sem samanstendur af DNA-þræði vöfðum um histónprótín

kjarni: miðlægt frumulíffæri frumunnar sem geymir DNA hennar

fáhæfur: lýsir sérhæfingargetu sem er takmarkaðri en marghæfni; getu til að sérhæfast í eina af fáeinum mögulegum frumugerðum

frumulíffæri: ein af mörgum gerðum sérhæfðra himnuklæddra bygginga í frumu sem gegna tilteknum hlutverkum fyrir hana

osmósa: flæði vatnssameinda niður styrkfallanda þeirra yfir valgegndræpa himnu

óvirkur flutningur: flutningur yfir frumuhimnu sem krefst ekki orku frá frumunni

jaðarprótín: himnuprótín sem nær ekki í gegnum lípíðtvílagið heldur tengist á jaðri þess við innfelld prótín, himnulípíð eða aðra efnisþætti himnunnar

oxunarkorn: himnuklætt frumulíffæri sem inniheldur ensím sem gegna fyrst og fremst því hlutverki að afeitra skaðleg efni

frumuát: innfrumun stórra agna

frumudrykkja: innfrumun vökva

fjölhæfur: lýsir getu til að sérhæfast í mjög margar frumugerðir

fjölpeptíð: keðja amínósýra sem tengjast með peptíðtengjum

fjölríbósóm: samtímis þýðing eins mRNA-umrits í mörgum ríbósómum

stýrill: DNA-svæði sem gefur merki um að umritun eigi að hefjast þar í geninu

prófasi: fyrsta stig mítósu (og meiósu), sem einkennist af sundrun kjarnahjúpsins og þéttingu litnis í litninga

prótínmengi: allt safn prótína sem fruma myndar (ákvarðast af sértækri genatjáningu hennar)

hvarfgjörn súrefnissambönd (ROS): flokkur afar hvarfgjarnra peroxíða og súrefnisstakeinda sem geta stuðlað að frumuskemmdum

viðtaki: prótínsameind með bindisæti fyrir aðra tiltekna sameind, svonefndan bindil

viðtakamiðluð innfrumun: innfrumun bindla sem eru tengdir himnubundnum viðtökum

ríbósómal RNA (rRNA): RNA sem myndar undireiningar ríbósóms

ríbósóm: frumulíffæri sem annast próteinmyndun

RNA-pólýmerasi: ensím sem vindur ofan af DNA og bætir síðan nýjum kirnum við vaxandi RNA-þráð á umritunarstigi próteinmyndunar

S-fasi: stig frumuferilsins þar sem DNA-eftirmyndun fer fram

valgegndræpi: eiginleiki hindrunar sem hleypir tilteknum efnum í gegn en útilokar önnur

systurlitningsþráður: annar tveggja eins litningsþráða sem myndast við DNA-eftirmyndun

natríum-kalíumdæla: (einnig Na+/K+-ATPasi) innfellt himnuprótín sem notar ATP til að flytja Na+ út úr frumu og K+ inn í hana

líkamsfruma: allar frumur líkamans að kynfrumum undanskildum

splæsikorn: ensímflóki sem fjarlægir innraðir úr for-mRNA-umriti með splæsingu

splæsing: ferli þar sem for-mRNA-umriti er breytt með því að fjarlægja tiltekin svæði, yfirleitt ókóðandi

stofnfruma: fáhæf, marghæf eða fjölhæf fruma sem getur myndað fleiri stofnfrumur í stað þess að sérhæfast frekar

telófasi: lokastig mítósu (og meiósu) á undan umfrymiskiptingu, sem einkennist af myndun tveggja nýrra dótturkjarna

alhæfur: lýsir fósturfrumum sem geta sérhæfst í hvaða frumugerð og líffæri líkamans sem er

umritun: ferli þar sem mynduð er mRNA-sameind sem er samstæð tilteknu geni í DNA

umritunarþáttur: eitt þeirra próteina sem stýra umritun gena

tilfærslu-RNA (tRNA): RNA-sameindir sem flytja amínósýrur að vaxandi fjölpeptíðkeðju og raða þeim rétt í keðjuna

þýðing: ferli þar sem prótín er myndað eftir kirnaröðarkóða mRNA-umrits

þrennd: samfelld röð þriggja kirna í DNA-sameind sem samsvarar tiltekinni amínósýru þegar hún er umrituð í mRNA-tákna

einhæfur: lýsir því ástandi að fruma sé bundin einni sérhæfðri frumugerð

bóla: himnuklædd bygging sem geymir efni innan eða utan frumu