2727 Æxlunarkerfið

Lykilhugtök

Lykilhugtök

kirtilblöðrur: í brjósti: mjólkurmyndandi kirtilseiningar mjólkurkirtils; þekjufrumur þeirra seyta mjólk inn í hol blaðranna

eggjaleiðarabiða: breiðasti hluti eggjaleiðara og algengasti staður frjóvgunar

eggbúshol: vökvafyllt hol sem myndast í holrúmseggbúi þegar vökvabil milli kornfrumna renna saman

geirvörtuskiki (vörtubaugur): litsterkt svæði umhverfis geirvörtu sem inniheldur vörtubaugskirtla; seyti þeirra hjálpar til við að verja og smyrja húðina

stærri kirtlar leggangaandar (Bartholins-kirtlar): paraðir kirtlar sem opnast sitt hvorum megin við leggangaop og seyta slími sem vætir leggangaönd, einkum við kynferðislega örvun

blóð–eista-hindrun: þétttengi milli Sertoli-frumna sem skipta sáðþekju í grunnhólf og holnándarhólf, stjórna flutningi að þroskandi kynfrumum og takmarka ónæmissnertingu við nýja kynfrumuvaka; hindrunin útilokar ekki öll blóðborin efni eða sýkla

legbolur: miðhluti legs milli legbotns og legháls

breiðband legs: tvöföld lífhimnufelling sem tengir leg, eggjaleiðara og eggjastokka við grindarveggi; hún styður afstöðu líffæranna en er ekki ein og sér meginburðarstoð legsins

klumbu- og þvagrásarkirtlar: paraðir kirtlar sem seyta slími í vattarhluta þvagrásar fyrir sáðfall; seytið smyr þvagrásina og getur dregið úr sýrustigi leifaþvags

legháls: mjór neðsti hluti legs sem gengur niður í leggöng og tengir leghol við leggöng um leghálsgöng

snípur: risvefslíffæri í kvensköpum, ríkt af skyntaugum og mikilvægt fyrir kynferðislega skynjun og fullnægingu; aðeins lítill hluti þess sést á yfirborði

ljósbú: bandvefsör sem verður eftir þegar gulbú hrörnar

reðurgroppa: annar tveggja sívalra risvefsboli reðurs sem fyllast blóði við reisingu

gulbú: tímabundinn innkirtill sem myndast úr eggbúi eftir egglos og seytir prógesteróni, estradíóli og inhibíni A

reðurvöttur: risvefur á neðra borði reðurs sem umlykur vattarhluta þvagrásar og víkkar í reðurhúfu

sáðrás: vöðvarás sem flytur sáðfrumur frá eistnalyppu um kólf og sameinast rás sáðblöðrungs í sáðfallsrás

sáðfallsrás: rás sem myndast við samruna sáðrásarbelgs og rásar sáðblöðrungs og opnast í blöðruhálskirtilshluta þvagrásar

legslíma: innsta lag legs; starflag hennar þykknar, verður seytandi og losnar við tíðir ef þungun verður ekki, en grunnlagið helst og endurmyndar það

eistnalyppa: löng hlykkjótt rás aftan á eista þar sem sáðfrumur þroskast, öðlast hreyfigetu og eru geymdar tímabundið

totur eggjaleiðara: fingurlaga totur á trekt eggjaleiðara sem hjálpa til við að beina eggfrumuflóka inn í rásina

eggbú: eggfruma ásamt kornfrumum og, á síðari stigum, frumum þekjulags eggbúsins

þroski eggbúa: margra mánaða þroskun eggbúa frá foreggbúi að mögulegu egglosi; fyrstu stig eru að mestu óháð gónadótrópínum en lokavöxtur holrúmseggbúa krefst eggbússtýrihormóns (FSH) og gulbússtýrihormóns (LH)

legbotn: kúpti efsti hluti legs ofan eggjaleiðaramunna

kynfruma: einlitna æxlunarfruma sem leggur erfðaefni til okfrumu við frjóvgun

reðurhúfa: víkkaður endi reðurvatts, ríkur af skyntaugum

kynkirtlastýrihormónalosandi hormón (GnRH): hormón frá undirstúku sem losnar í púlsum og örvar framhluta heiladinguls til að mynda og losa FSH og LH

kynkirtlar: eistu og eggjastokkar, líffæri sem mynda kynfrumur og kynhormón

kornfrumur: stuðningsfrumur eggbús sem næra eggfrumu, umbreyta andrógenum í estradíól og taka þátt í gulbúsmyndun eftir egglos

meyjarhaft (leggangahaft): breytileg slímhúðarfelling við leggangaop sem hylur það yfirleitt aðeins að hluta; útlit hennar sýnir ekki hvort einstaklingur hafi haft samfarir

trekt eggjaleiðara: víður ysti hluti eggjaleiðara sem endar í totum eggjaleiðara

náragöng: göng í neðri kviðvegg fyrir kólf hjá þeim sem hafa eistu og hringband legs hjá þeim sem hafa leg; þau eru ekki einfaldlega opin tenging eistna við kviðarhol

eiði eggjaleiðara: mjór miðlægur hluti eggjaleiðara næst legi

ytri skapabarmar: ytri húðfellingar kvenskapa sem liggja aftur frá skapahóli; hár vex yfirleitt á ytra borði þeirra eftir kynþroska

innri skapabarmar: þunnar, hárlausar og oft litsterkar slímhúðar- og húðfellingar innan ytri skapabarma

mjólkurgangar: greinótt rásakerfi sem flytur mjólk frá kirtilblöðrum að opum á geirvörtu

mjólkurskútur, eldra líkan: eldra heiti á ætlaðri útvíkkun mjólkurgangs undir vörtubaugi; nútímamyndgreining styður ekki stóra varanlega mjólkurgeyma af þessari gerð

Leydig-frumur: millivefsinnkirtlafrumur milli sáðpípla sem mynda testósterón undir stjórn LH

mjólkurkirtlar: sérhæfðir kirtlar í brjóstum sem mynda og seyta mjólk

fyrstu tíðir: fyrsta tíðablæðing á kynþroskaskeiði; reglulegt egglos getur hafist síðar

tíðir: losun starflags legslímu ásamt blóði og frumum um leggöng

tíðafasi: fasi tíðahrings þegar starflag legslímunnar losnar og tíðablæðing verður

tíðahringur: breytileg röð breytinga í legslímu sem skiptist í tíðafasa, fjölgunarfasa og seytifasa; 28 dagar eru kennsludæmi en algengt viðmiðunarbil hjá fullorðnum er um 24–38 dagar

skapahóll: fitupúði framan við klyftasambryskju og efst á kvensköpum

Müller-rás: fósturrás sem myndar eggjaleiðara, leg og efri hluta legganga ef Müller-rásahemjandi hormón veldur ekki aðhvarfi hennar

legvöðvi: þykkt sléttvöðvalag legveggjarins sem dregst saman við fæðingu og hjálpar einnig við losun tíðablóðs

eggfruma: fruma í kvenkynfrumulínu; foreggfruma lýkur meiósu I skömmu fyrir egglos og myndar annars stigs eggfrumu, sem lýkur meiósu II eftir að sáðfruma kemst inn í hana

eggfrumumyndun: myndun og þroskun eggfrumna frá eggstofnfrumum til foreggfrumna og áfram með meiósu; við egglos losnar annars stigs eggfruma sem lýkur meiósu II eftir innkomu sáðfrumu

eggstofnfrumur: tvílitna forverafrumur sem fjölga sér með mítósu á fósturskeiði og þroskast í foreggfrumur

eggjastokkahringur: breytileg röð breytinga í eggjastokkum sem skiptist í eggbúsfasa og gulbúsfasa; 28 dagar eru kennsludæmi en lengd hringsins er einstaklingsbundin

eggjastokkar: kynkirtlar sem mynda eggfrumur og kynhormón, einkum estrógen og prógesterón en einnig andrógen

egglos: losun annars stigs eggfrumu ásamt aðliggjandi kornfrumum úr ríkjandi eggbúi út í lífhimnuhol; totur eggjaleiðara hjálpa síðan til við að beina frumuflókanum inn í eggjaleiðarann

fullþroskuð eggfruma (egg): einlitna kvenkynfruma sem verður til þegar annars stigs eggfruma lýkur meiósu II eftir innkomu sáðfrumu

reður: ytra kynfæri með risvef sem flytur þvag og, við sáðfall, sæði um þvagrás; það getur einnig tekið þátt í samförum

legsermi (perimetrium): ysti háluhjúpur legveggjarins, myndaður úr yfirborðsþekju og undirliggjandi bandvef; á hluta legsins tengist hann lífhimnu

skautkorn: lítil fruma sem myndast við ósamhverfa frumuskiptingu í meiósu eggfrumumyndunar og fær lítið umfrymi

forhúð: hreyfanleg húðfelling sem hylur og ver reðurhúfu að hluta eða öllu leyti þegar reðrið er lint

frumeggbú: eggbú með foreggfrumu sem er umlukin einu lagi teningslaga kornfrumna

foreggbú: elsta og minnst þroskaða eggbússtigið, myndað úr foreggfrumu sem er umlukin einu lagi flatra foreggbúsfrumna

fjölgunarfasi: fasi tíðahrings eftir tíðir þegar estrógen örvar endurmyndun og þykknun starflags legslímunnar

blöðruhálskirtill: kirtill neðan þvagblöðru sem umlykur blöðruhálskirtilshluta þvagrásar og leggur seyti til sæðis

kynþroski: þroskaskeið þegar innkirtla-, líkams- og kynþroskabreytingar leiða til æxlunargetu; tímasetning og framvinda eru breytileg

þverfellingar legganga: slímhúðarfellingar í leggöngum sem gera þeim kleift að víkka við meðal annars samfarir og fæðingu

pungur: ytri húð- og vöðvasekkur sem hýsir eistu og stuðlar að hitastjórnun þeirra

síðeggbú: eggbú með foreggfrumu, glærbelti og mörgum lögum kornfrumna en án fullmyndaðs eggbúshols

síðkomin kyneinkenni: líkamleg einkenni sem koma fram eða breytast við kynþroska undir áhrifum kynhormóna en eru ekki sjálf kynkirtlar eða innri og ytri kynfæri

seytifasi: fasi tíðahrings eftir egglos þegar prógesterón frá gulbúi gerir legslímuna seytandi og móttækilega fyrir mögulegri hreiðrun

sæði: vökvi sem kemur út við sáðfall og inniheldur sáðfrumur ásamt seyti einkum frá sæðisblöðrungum, blöðruhálskirtli og klumbu- og þvagrásarkirtlum

sæðisblöðrungur (sáðblaðra): paraður kirtill aftan við þvagblöðru sem leggur næringarríkt seyti til stærsta hluta sæðisvökvans

sáðpíplur: hlykkjóttar píplur í eistum þar sem sáðfrumumyndun fer fram

Sertoli-frumur (stoðfrumur sáðpíplu): stuðningsfrumur sáðþekju sem næra og stýra þroska kynfrumna, mynda blóð–eista-hindrun og seyta meðal annars inhibíni B

sáðfruma: einlitna karlkynfruma sem getur sameinast eggfrumu við frjóvgun

kólfur: strengur sem liggur um náragöng að eista og inniheldur sáðrás, slagæðar, bláæðaflækju, sogæðar, taugar og bandvef

forsæðisfruma: einlitna óþroskuð kynfruma sem myndast þegar síðsáðfruma lýkur meiósu II og þroskast síðan í sáðfrumu með sæðisþroskun

sáðfrumuforki: kynfruma á meiósustigi sáðfrumumyndunar; forsáðfruma fer í meiósu I og myndar síðsáðfrumur, sem fara í meiósu II og mynda forsæðisfrumur

sáðfrumumyndun: myndun og þroskun sáðfrumna úr sáðstofnfrumum í sáðpíplum eistna

sáðstofnfrumur: tvílitna forverafrumur í sáðþekju sem endurnýjast með mítósu og gefa af sér frumur sem hefja meiósu

sæðisþroskun: lokastig sáðfrumumyndunar þegar forsæðisfrumur sérhæfast í sáðfrumur án frekari frumuskiptingar

léttibönd brjósts: bandvefsbönd sem liggja frá húð brjósts að djúpu bandvefshimnunni og styðja við lögun brjóstsins

holrúmseggbú: eggbú með mörgum lögum kornfrumna og fullmynduðu eggbúsholi; eftir því sem þroski heldur áfram getur foreggfruman lokið meiósu I og myndað annars stigs eggfrumu

eistu: kynkirtlar sem mynda sáðfrumur og hormón, einkum testósterón og inhibín B

frumur þekjulags eggbús: frumur umhverfis kornfrumulag þroskandi eggbús; LH örvar innra þekjulagið til andrógenmyndunar og kornfrumur umbreyta andrógenunum í estrógen undir áhrifum FSH

eggjaleiðarar: paraðar rásir sem taka við eggfrumuflóka eftir egglos og flytja eggfrumu eða snemmfósturvísi í átt að legi með bifhárum og vöðvasamdráttum

leg: holótt vöðvalíffæri þar sem kímblöðra hreiðrar um sig og fósturvísir og síðar fóstur þroskast á meðgöngu

leggöng: teygjanleg vöðva- og slímhúðarrás frá leghálsi að leggangaopi; hún tekur meðal annars við reðri og sæði við samfarir og myndar hluta fæðingarvegar

kvensköp: sameiginlegt heiti yfir ytri kynfæri á spangarsvæði, meðal annars skapahól, skapabarma, sníp og leggangaönd

Wolff-rás: fósturrás sem myndar meðal annars eistnalyppu, sáðrás, sæðisblöðrung og sáðfallsrás þegar testósterón viðheldur henni; án slíkrar verkunar hrörnar hún að mestu