27.3 Þroskun æxlunarkerfa eistna og eggjastokka
27.3 Þroskun æxlunarkerfa eistna og eggjastokka
Námsmarkmið
Eftir lestur þessa hluta átt þú að geta:
- Útskýrt hvernig tvíhæfir fósturvefir þroskast í mismunandi kynfæri
- Nefnt fósturrásakerfin sem eru forverar innri kynfæra
- Lýst hormónabreytingum kynþroska og myndun síðkominna kyneinkenna
Þroskun æxlunarkerfis hefst snemma á fósturvísisskeiði. Ósérhæfð kynkirtildrög verða greinileg um fjórðu til fimmtu viku eftir frjóvgun og taka síðan að sérhæfast. Kynfæri og hormónaásar halda áfram að þroskast á fósturskeiði og eftir fæðingu. Þótt breytingar séu hægar stóran hluta bernskunnar er æxlunarkerfið ekki óvirkt; snemmkomið hormónatímabil eftir fæðingu og seinni endurvirkjun undirstúku-heiladinguls-kynkirtla-ássins stuðla að áframhaldandi þroska fram að kynþroska.
Þroskun kynfæra hjá fósturvísi og fóstri
Litningagerð við frjóvgun er einn mikilvægur þáttur kynþroskunar, en kynlitningar, gen, kynkirtlar, hormón, viðtakar og vefjasvörun mynda samverkandi ferli. Algengustu litningagerðirnar eru 46,XX og 46,XY; orðalagið arfhreinn og arfblendinn á ekki við hér. Önnur mynstur, til dæmis 45,X, 47,XXY, 47,XYY eða litningamosaík, geta komið fram. Frávik í kynþroskun eru fjölbreytt og eru ekki öll millikynjaástand; nota skal nákvæma greiningu og virðingarfullt orðalag fremur en eldra samheitið „litningamillikyn“ um allar slíkar litningagerðir.
Þroskun í átt að eggjastokkum og kvensköpum er ekki einfaldlega efnafræðilega óvirkt sjálfgefið ástand. Virk genanet stýra báðum meginleiðum kynkirtlaþroskunar. SRY-genið á Y-litningi virkjar yfirleitt SOX9 og fleiri þætti sem beina tvíhæfum kynkirtildrögum í átt að eista. Við 46,XX og án virks SRY styðja meðal annars WNT4, RSPO1 og FOXL2 þroskun eggjastokka. Undantekningar, genaflutningar og breytingar á þessum boðleiðum sýna að eitt gen eða tilvist Y-litnings ræður ekki eitt og sér öllum kynbundnum eiginleikum.
Sami tvíhæfi vefur getur fyrst myndað annaðhvort eista eða eggjastokk. SRY–SOX9-boðleið og fleiri þættir stuðla að sérhæfingu Sertoli-frumna og skipulagi sáðstrengja, en eggjastokkaþroskun krefst eigin virkra boðleiða. Kímfrumur berast í kynkirtildrögin og örlög þeirra ráðast af staðbundnu umhverfi: í þroskandi eista stöðvast þær tímabundið og verða forverar sáðstofnfrumna, en í eggjastokki hefja þær meiósu á fósturskeiði og verða foreggfrumur í foreggbúum. SRY breytir því ekki kímfrumum beint í sáðstofnfrumur.
Eftir að eista hefur tekið að myndast seyta Leydig-frumur testósteróni. Testósterón viðheldur Wolff-rásum en ensímið 5-alfa-redúktasi umbreytir hluta þess í díhýdrótestósterón (DHT), sem stýrir einkum þroskun ytri kynfæra í átt að reðri, pung og blöðruhálskirtli. Ef andrógenmyndun eða -verkun er ekki til staðar þroskast sömu fósturdrög yfirleitt í sníp, skapabarma og neðri hluta legganga. Eiginleikar geta orðið fjölbreyttir ef hormónamagn, ensím eða andrógenviðtakar starfa með öðrum hætti.
Innri kynfæri myndast úr tveimur rásapörum sem eru tímabundið til staðar hjá öllum fósturvísum. Sertoli-frumur í þroskandi eista seyta Müller-rásahemjandi hormóni (AMH), sem veldur aðhvarfi Müller-rása. Testósterón viðheldur Wolff-rásum og þær mynda meðal annars eistnalyppu, sáðrás og sáðblöðrunga. Ef AMH-verkun er ekki til staðar þroskast Müller-rásir í eggjaleiðara, leg og efri hluta legganga; án nægrar testósterónverkunar hrörna Wolff-rásir. Neðri hluti legganga og ytri kynfæri eiga annan fósturfræðilegan uppruna. Þessar leiðir geta verið ósamstæðar ef gen, hormónamyndun eða viðtakasvörun breytast, svo ekki er rétt að draga eina einfalda tvíundarályktun af einu boði.
Frekari kynþroskun verður á kynþroskaskeiði
Kynþroski er ferli þar sem líkaminn nær æxlunarþroska og síðkomin kyneinkenni koma fram. Niðurstöður og tímasetning eru fjölbreytileg en röð meginbreytinga er oft fyrirsjáanleg. Endurvirkjun undirstúku-heiladinguls-kynkirtla-ássins eykur púlsalosun kynkirtlastýrihormónalosandi hormóns (GnRH), gulbússtýrihormóns (LH) og eggbússtýrihormóns (FSH). Kynkirtlar mynda síðan kynstera og inhibín sem stuðla að þroskun kynfæra, myndun kynfrumna og síðkomnum kyneinkennum (mynd 27.18). Nýrnahettuandrógen og aðrir vaxtarþættir hafa einnig áhrif, einkum á hárvöxt, húð og vaxtarkipp.
Fyrstu innkirtlabreytingar kynþroska hefjast áður en ytri merki sjást. Púlsar GnRH og LH verða fyrst oft greinilegri að næturlagi en aukast síðan yfir allan sólarhringinn. Aldur við upphaf er mjög breytilegur; algengt klínískt viðmið er að brjóstaþroski hefjist á aldrinum 8–13 ára og eistustækkun á aldrinum 9–14 ára. Fyrir kynþroska heldur miðtaugakerfið GnRH-losun lágri og kynsteraafturverkun er mjög næm, en einföld næmisbreyting skýrir ekki ein og sér hvernig ferlið hefst.
Við upphaf kynþroska eykst púlsvirkni GnRH-frumna fyrir tilstuðlan margra tauga- og efnaskiptaboða, meðal annars kisspeptíns. LH og FSH hækka og kynkirtlar verða virkari. Í eistum örva þau Leydig- og Sertoli-frumur, testósterónmyndun og sáðfrumumyndun. Í eggjastokkum örva þau eggbúsþroska, estradíólmyndun og síðar egglos. Afturverkun kynstera og inhibína heldur áfram að stjórna ásnum. Ferlið er því samhæfð endurvirkjun taugakerfis, heiladinguls og kynkirtla, en ekki aðeins tvær einfaldar breytingar á næmi.
Erfðir, heilsufar, næring, líkamsþyngd og samsetning, langvinnir sjúkdómar, svefn, umhverfisþættir og sálfélagslegt álag geta haft áhrif á tímasetningu kynþroska. Meðalaldur fyrstu tíða hefur lækkað í mörgum löndum frá 19. öld, líklega meðal annars vegna betri næringar og heilsu, en gamlar bandarískar tölur eru ekki algild viðmið. Leptín frá fituvef er eitt af mörgum leyfisboðum sem gefa til kynna nægilegt orkuframboð; ákveðið fituhlutfall eitt ræður ekki upphafi kynþroska eða fyrstu tíða. Verulegur orkuskortur, langvinn veikindi eða mjög mikil þjálfun geta tafið tíðahring og kynþroska, en líkamsstærð og íþróttaiðkun ein og sér eru ekki greining.
Merki kynþroska
Mismunur á kynsteramynstri stuðlar að síðkomnum kyneinkennum, en mörg einkenni koma fram hjá öllum og styrkur þeirra skarast milli einstaklinga. Tafla 27.1 sýnir dæmigerðar, ekki algildar, breytingar sem tengjast meiri andrógen- eða estrógenáhrifum.
| Meiri andrógenáhrif | Meiri estrógenáhrif |
|---|---|
| Barkakýli stækkar og rödd dýpkar að jafnaði | Dreifing fituvefs breytist oft, meðal annars á brjóstum og mjöðmum |
| Vöðva- og beinmassi eykst að jafnaði meira | Brjóst og mjólkurkirtlar þroskast |
| Skegg og líkamhár verða oft meiri; hár vex einnig í handarkrikum og á skapahóli | Mjaðmagrind breytist og hár vex í handarkrikum og á skapahóli |
Hjá flestum sem ganga í gegnum estrógenstýrðan kynþroska er brjóstaknappur fyrsta sýnilega merkið. Hár á skapahóli og í handarkrikum vex einnig, einkum vegna nýrnahettuandrógena. Vaxtarkippur hefst gjarnan snemma í ferlinu og hámark vaxtarhraða verður yfirleitt áður en fyrstu tíðir hefjast. Fyrstu tíðir koma oft tveimur til þremur árum eftir að brjóstaþroski hefst, en tímasetning og röð eru einstaklingsbundnar. Tíðahringir geta verið óreglulegir og án eggloss fyrstu árin.
Hjá flestum sem ganga í gegnum andrógenstýrðan kynþroska er eistustækkun fyrsta líkamlega merkið. Pungur og reður stækka síðan og litur og áferð pungshúðar breytast. Hárvöxtur á skapahóli, í handarkrikum, andliti og á líkama eykst með mismunandi mynstri. Testósterón stuðlar að stækkun barkakýlis og lengingu raddbanda, svo rödd dýpkar. Fyrsta sáðlát, sáðlát í svefni og sáðfrumur í sæði koma fram á breytilegum tíma og jafngilda ekki einu föstu 15 ára frjósemismarki. Vaxtarkippur verður yfirleitt síðar en við estrógenstýrðan kynþroska og getur haldið áfram fram á síðari unglingsár. Allar þessar breytingar sýna mikinn eðlilegan einstaklingsbreytileika.