27.2 Líffærafræði og lífeðlisfræði æxlunarkerfis eggjastokka
27.2 Líffærafræði og lífeðlisfræði æxlunarkerfis eggjastokka
Námsmarkmið
Eftir lestur þessa hluta átt þú að geta:
- Lýst byggingu og starfsemi líffæra æxlunarkerfis með eggjastokkum
- Talið upp stig eggfrumumyndunar
- Lýst hormónabreytingum eggjastokka- og tíðahrings
- Rakið leið eggfrumu frá eggjastokki að mögulegri frjóvgun
Æxlunarkerfi með eggjastokkum myndar kynfrumur og æxlunarhormón líkt og æxlunarkerfi með eistum. Það getur auk þess stutt við þroska fósturvísis og fósturs og fæðingu barns. Meginhluti kerfisins liggur inni í grindarholi (mynd 27.9). Eggjastokkarnir eru kynkirtlarnir og í þeim þroskast eggfrumur. Fyrst verða helstu byggingar kerfisins skoðaðar og síðan myndun og þroski eggfrumna.
Ytri kynfæri
Ytri kynfæri einstaklinga með eggjastokka nefnast sameiginlega kvensköp (mynd 27.10). Skapahóllinn er fitupúði framan við klyftasambryskju og vex á honum hár eftir kynþroska. Ytri skapabarmar eru húðfellingar sem liggja aftur frá skapahólnum og eru yfirleitt hærðar eftir kynþroska. Innan þeirra liggja innri skapabarmar, þynnri og oft litsterkari fellingar án hára. Lögun, litur og stærð skapabarmanna eru eðlilega mjög breytileg. Þeir umlykja og vernda anddyri legganga, þar sem ytri þvagrásarmunni og leggangaop eru.
Fremri hlutar innri skapabarma sameinast umhverfis snípinn. Snípurinn er risvefslíffæri sem á sameiginlegan fósturfræðilegan uppruna með reðurhúfu og er ríkt af skyntaugum; hann gegnir mikilvægu hlutverki í kynferðislegri skynjun og fullnægingu. Meyjarhaft, einnig nefnt leggangahaft, er breytileg slímhúðarfelling við leggangaop og hylur það yfirleitt aðeins að hluta. Útlit þess sýnir ekki hvort einstaklingur hafi haft samfarir og má ekki nota sem mælikvarða á „meydóm“. Leggangaopið liggur aftan við ytri þvagrásarmunna og framan við endaþarmsop. Rásir stærri kirtla leggangaandar, Bartholins-kirtla, opnast sitt hvorum megin við leggangaopið.
Leggöng
Leggöngin, sem sjást neðst á myndum 27.9 og 27.10, eru teygjanleg vöðvapípa sem tengir ytri kynfæri við legháls. Lengd og lögun eru breytilegar og veggirnir liggja að jafnaði saman. Leggöngin taka við getnaðarlim eða öðrum hlutum við samfarir, flytja tíðablóð út úr legi og mynda hluta fæðingarvegar. Efri hluti þeirra myndar hvelfingar umhverfis útstæðan legháls. Veggurinn er gerður úr ytri bandvefshjúp, miðlagi sléttra vöðva og innri lagskiptri flöguþekju yfir eiginþynnu. Þverfellingar slímhúðarinnar og teygjanlegur vöðvaveggurinn gera leggöngunum kleift að víkka. Meyjarhaft getur myndað fellingu við leggangaop en lögun þess breytist af mörgum ástæðum og segir ekki til um kynlífssögu. Stærri og minni kirtlar leggangaandar seyta slími sem vætir anddyrið, en meginvökvun legganga við kynferðislega örvun stafar einnig af vökva sem síast um leggangavegginn og af leghálsslími.
Í leggöngum er eðlilegt og breytilegt samfélag örvera sem stuðlar að vernd slímhúðarinnar. Hjá mörgum á æxlunaraldri eru Lactobacillus-tegundir ríkjandi og mynda mjólkursýru, sem heldur pH-gildi oft undir 4,5 og hamlar sumum sýklum. Heilbrigt örverusamfélag er þó ekki eins hjá öllum og breytist meðal annars með aldri, hormónum og lífeðlisástandi. Leggöng hreinsa sig að jafnaði með eigin seyti; skolun inni í leggöngum getur raskað örverujafnvægi og aukið hættu á ertingu eða sýkingu og er því almennt ekki ráðlögð.
Eggjastokkar
Eggjastokkarnir eru paraðir kynkirtlar í grindarholi (sjá mynd 27.9). Stærð þeirra og útlit breytast með aldri og hormónastarfsemi. Þeir tengjast breiðbandi legs með eggjastokkshengju. Í léttibandi eggjastokks liggja æðar, sogæðar og taugar til eggjastokksins, en eggjastokkssérband tengir eggjastokkinn við legið.
Yfirborð eggjastokks er klætt einfaldri teningslaga þekju, svonefndri yfirborðsþekju eggjastokks, og undir henni liggur þéttur hvíthjúpur. Þar undir er eggjastokksbörkurinn. Stoðvefur barkarins myndar meginhluta eggjastokks fullorðinna og í honum liggja eggbú á mismunandi þroskastigum. Eggbú er eggfruma ásamt stuðningsfrumum sínum. Innar liggur eggjastokksmergur með stærri æðum, sogæðum, taugum og bandvef.
Eggjastokkahringurinn
Eggjastokkahringur er röð breytinga í eggfrumum og eggbúum. Hann tengist tíðahringnum en er ekki sama ferlið. Lengd beggja hringja er breytileg; 28 dagar eru aðeins kennsludæmi en ekki líffræðileg regla. Eggjastokkahringurinn felur í sér tvö samtvinnuð ferli: eggfrumumyndun og þroska eggbúa.
Eggfrumumyndun
Myndun og þroski kvenkynfrumna nefnist eggfrumumyndun. Kímfrumur fósturs fjölga sér með mítósu og mynda eggstofnfrumur; þær hefja síðan meiósu og verða foreggfrumur. Foreggfrumurnar stöðvast á prófasa I fyrir fæðingu. Frá kynþroska getur lítill hluti þeirra haldið meiósu áfram í hverjum hring. Fjöldi eggfrumna og eggbúa minnkar frá fósturskeiði vegna hrörnunar. Tölur á borð við eina til tvær milljónir við fæðingu og nokkur hundruð þúsund við kynþroska eru gróf meðaltöl með miklum einstaklingsbreytileika. Við tíðahvörf er starfhæfur eggbúsforði orðinn mjög lítill, en ekki er rétt að skilgreina hann sem bókstaflega núll eggfrumur.
Egglos hefst ekki alltaf um leið og fyrstu tíðir verða og hringir geta verið eggloslausir, einkum fyrstu árin eftir fyrstu tíðir. Rétt fyrir egglos kemur LH-toppur af stað lokum meiósu I í foreggfrumu. Skipting umfrymis er mjög ójöfn: stór annars stigs eggfruma, einnig nefnd síðeggfruma, fær nær allt umfrymið en lítið fyrsta skautkorn myndast samhliða. Skautkornið hrörnar oft og getur skipt sér aftur; aðeins stóra fruman getur tekið þátt í frjóvgun. Annars stigs eggfruman hefst handa við meiósu II en stöðvast á metafasa II og er losuð þannig við egglos.
Annars stigs eggfruman er þegar einlitna eftir meiósu I, þótt hver litningur sé enn gerður úr tveimur systurlitningsþráðum. Innkoma sáðfrumu hrindir af stað lokum meiósu II. Þá skiljast systurlitningsþræðirnir, annað skautkorn myndast og eggfrumuforkjarninn verður til. Frjóvgun telst lokið þegar erfðaefni eggfrumu og sáðfrumu sameinast og tvílitna okfruma myndast. Fullþroskað egg er því mjög skammvinnt millistig milli annars stigs eggfrumu og okfrumu.
Mikið umfrymi eggfrumunnar leggur til næringu, prótín, RNA og frumulíffæri sem styðja fyrstu skiptingar fósturvísisins fyrir hreiðrun. Sáðfruman leggur aðallega til kjarnaerfðaefni en flytur einnig ákveðna frumuþætti og boðsameindir; fullyrðingin að hún leggi aðeins til DNA er því of algild. Nær allt umfrymi og hvatberar fósturvísisins koma hins vegar frá eggfrumunni. Hvatbera-DNA (mtDNA) erfist því að jafnaði eftir móðurlegg, þótt mjög sjaldgæf frávik hafi verið rannsökuð.
Þroski eggbúa
Eggbú samanstendur af eggfrumu og stuðningsfrumum hennar. Þroski eggbúa er samfellt ferli frá hvíldarstigi til eggloshæfs eggbús; flokkun í foreggbú, frumeggbú, síðeggbú og holrúmseggbú er gagnleg en heiti og mörk stiga eru ekki alveg eins í öllum kennslukerfum. Aðeins lítið brot eggbúa nær egglosi. Flest hrörna við eggbúsvisnun á einhverju stigi. Foreggfruman inni í eggbúinu helst á prófasa I þar til rétt fyrir egglos.
Foreggbú eru smá eggbú í hvíld sem myndast fyrir fæðingu og geta haldist óvirk í áratugi (mynd 27.12). Í þeim er foreggfruma umkringd einu lagi flatra forvera kornfrumna. Virkjun eggbús breytir þessum frumum í teningslaga kornfrumur og markar upphaf vaxtar.
Frá kynþroska virkjast nokkur foreggbú stöðugt, óháð því hvort egglos verður í sama tíðahring. Í frumeggbúi er eitt lag teningslaga kornfrumna; með fjölgun þeirra verður eggbúið marglaga. Stoðvefur umhverfis það sérhæfist í innra og ytra þekjulag eggbús. LH örvar einkum frumur innra þekjulagsins til andrógenmyndunar, en FSH örvar kornfrumur til að umbreyta andrógenum í estradíól. Þessi tveggja frumna og tveggja gónadótrópína samvinna er meginleið estrógenmyndunar eggbúsins.
Glærbelti, frítt glýkópróteinlag umhverfis eggfrumuna, myndast snemma í vaxandi eggbúi og gegnir lykilhlutverki við bindingu sáðfrumu og varnir gegn fjölfrjóvgun. Vökvafyllt bil milli kornfrumna renna síðar saman í eggbúshol. Þegar það er orðið stórt nefnist eggbúið holrúmseggbú. Nokkur slík eggbú geta vaxið í sama hring, en venjulega verður eitt ríkjandi og hin hrörna. Við egglos losnar annars stigs eggfruma með glærbelti og kórónu kornfrumna. Hlutfall eggbúa sem visnar er mjög hátt, en nákvæm prósenta og fjöldi eru áætlanir en ekki föst líffræðileg gildi.
Hormónastjórnun eggjastokkahrings
Þroski frá foreggbúi að snemmbúnu holrúmseggbúi tekur marga mánuði, ekki aðeins tvo, og stór hluti hans er óháður gónadótrópínum. Lokavöxtur hóps holrúmseggbúa, val ríkjandi eggbús og egglos eiga sér stað innan eins hrings. Ferlið stjórnast meðal annars af gónadótrópínleysihormóni (GnRH), eggbússtýrihormóni (FSH), gulbússtýrihormóni (LH), estradíóli, prógesteróni og inhibínum.
Taugafrumur undirstúku losa GnRH í púlsum og örva þannig framhluta heiladinguls til að mynda og losa FSH og LH (mynd 27.13). Hormónin berast til eggjastokka. LH verkar einkum á frumur þekjulags eggbúa og örvar myndun andrógena. FSH verkar á kornfrumur, örvar vöxt þeirra og ensímið arómatasa, sem umbreytir andrógenum í estradíól. Í síðari stigum fær ríkjandi eggbú einnig LH-viðtaka á kornfrumur. Tímabilið frá upphafi tíðablæðingar að egglosi nefnist eggbúsfasi.
Vaxandi eggbú mynda sífellt meira estradíól og inhibín B. Við lágan eða miðlungsstyrk veita þessi hormón að mestu neikvæða afturverkun: inhibín B hamlar einkum FSH og estradíól hefur áhrif á GnRH, LH og FSH. Lækkun FSH stuðlar að visnun flestra eggbúa í hópnum. Ríkjandi eggbúið hefur forskot vegna meðal annars stærðar, æðunar, fjölda kornfrumna og næmis fyrir FSH og heldur áfram að vaxa þrátt fyrir lægra FSH.
Þegar ríkjandi eggbú myndar háan estradíólstyrk samfellt í nægilega langan tíma breytist svörun undirstúku og heiladinguls tímabundið úr neikvæðri í jákvæða afturverkun. Þá eykst fyrst og fremst losun LH og myndar LH-topp; FSH hækkar minna vegna áhrifa inhibíns. Jákvæð estradíól-afturverkun af þessu tagi er afmörkuð við tímann rétt fyrir egglos.
LH-toppurinn kemur af stað lokum meiósu I í foreggfrumunni, gulbúsmyndun í eggbúinu og ferlum sem veikja eggbús- og eggjastokksvegg. Prótínkljúfandi ensím, prostaglandín, aukið rúmmál eggbúsvökva og samdrættir stuðla saman að rofi eggbúsins. Annars stigs eggfruman losnar með glærbelti og kórónu kornfrumna út í kviðarholið. Þetta er egglos.
Eftir egglos umbreytir LH kornfrumum og frumum þekjulagsins sem eftir eru í gulbú. Ferlið nefnist gulbúsmyndun. Gulbúið er tímabundinn innkirtill sem seytir miklu prógesteróni ásamt estradíóli og inhibíni A. Þessi hormón undirbúa og viðhalda legslímunni og veita neikvæða afturverkun á GnRH, LH og FSH, svo nýtt ríkjandi eggbú þroskast venjulega ekki á sama tíma. Ef hreiðrun verður myndar snemmfósturvísir kóríóngónadótrópín manna (hCG), sem viðheldur gulbúinu þar til fylgjan tekur við megni hormónamyndunarinnar.
Tíminn eftir egglos nefnist gulbúsfasi. Verði engin þungun hrörnar gulbúið yfirleitt um tveimur vikum eftir egglos og breytist smám saman í ljósbú, bandvefsör í eggjastokknum. Prógesterón, estradíól og inhibín lækka, hömlun á undirstúku og heiladingli minnkar og FSH hækkar þegar nýr eggbúsfasi hefst. Lengd gulbúsfasa er yfirleitt stöðugri en lengd eggbúsfasa en er ekki nákvæmlega sú sama hjá öllum.
Eggjaleiðarar
Eggjaleiðararnir, einnig nefndir legpípur, flytja eggfrumu frá svæði eggjastokks að legi (mynd 27.14). Þeir liggja nálægt eggjastokkunum en tengjast þeim ekki beint. Mjói miðlægi hlutinn við legið nefnist eiði. Ytri endinn víkkar í trekt og á henni eru fingurlaga totur sem liggja yfir eggjastokknum. Breiðasti miðhlutinn nefnist eggjaleiðarabiða og þar verður frjóvgun oftast. Veggur eggjaleiðara hefur ytri háluhjúp, miðlag sléttra vöðva og innri fellingaríka slímhúð. Bifhærðar þekjufrumur slímhúðarinnar og seytifrumur hennar styðja flutning og fyrstu þroskastig eggfrumu eða fósturvísis.
Eftir egglos losnar annars stigs eggfruman, umlukin glærbelti og kórónu kornfrumna, út í kviðarholið. Totur nærliggjandi eggjaleiðara færast að eggjastokknum og vökvastraumar hjálpa til við að beina eggfrumuflóknum inn í trektina. Eggfruman hefur enga svipu og hreyfist ekki af eigin rammleik. Samstilltur sléttvöðvasamdráttur eggjaleiðarans og sláttur bifhára í slímhúð hans flytja flókann hægt í átt að leginu; bæði ferlin breytast með hormónaástandi. Verði frjóvgun á hún sér venjulega stað í eggjaleiðarabiðunni.
Frjóvgist annars stigs eggfruman myndast okfruma. Hún klofnar fyrst í tvær frumur, síðan fjórar og áfram meðan hún berst um eggjaleiðarann. Eftir nokkrar klofnanir myndast mórúla og síðan kímblöðra sem kemur í legið og getur hreiðrað um sig í legslímunni. Verði frjóvgun ekki hrörnar eggfruman og leifar hennar eru enduruppteknar eða berast út með tíðablóði.
Vegna þess að eggjaleiðararnir opnast út í kviðarholið geta sýklar borist upp frá leggöngum um leg og eggjaleiðara. Uppstigandi sýking getur valdið grindarholsbólgu (PID), sem getur náð til legslímu, eggjaleiðara, eggjastokka eða nærliggjandi vefja. Algengir orsakavaldar tengjast meðal annars klamydíu og lekanda, en sýking getur einnig komið fram eftir fæðingu eða aðgerðir ef bakteríur berast upp í æxlunarfærin. Ómeðhöndluð alvarleg sýking getur leitt til blóðsýkingar. Örmyndun í eggjaleiðurum eftir grindarholsbólgu getur aukið hættu á utanlegsþungun og ófrjósemi; skjót greining og sýklalyfjameðferð draga úr fylgikvillum.
Leg og legháls
Legið er holt vöðvalíffæri sem styður við hreiðrun og þroska fósturvísis og fósturs (sjá mynd 27.14). Hjá fullorðnum sem ekki eru þungaðir eru algengar viðmiðunarstærðir um 5 cm á breidd og 7–8 cm á lengd, en stærðin er breytileg. Efsti kúpti hlutinn ofan eggjaleiðaramunna nefnist legbotn, miðhlutinn legbolur og mjói neðsti hlutinn legháls, sem gengur niður í leggöng. Leghálsinn myndar slím. Um egglos verður slímið yfirleitt tærara, teygjanlegra og gegndræpara fyrir sáðfrumur undir áhrifum estradíóls.
Legið er haldið í stöðu af samspili grindarbotns, bandvefsfellinga og liðbanda. Breiðband legs er tvöföld felling lífhimnu sem tengir leg, eggjaleiðara og eggjastokka við grindarveggi en er ekki eitt og sér meginburðarstoð legsins. Hringband legs liggur frá legi, um náragöng og að ytri sköpubörmum. Höfuðbönd og legspjaldsbönd, ásamt grindarbotnsvöðvum og stoðvef, veita mikilvægan stuðning við legháls og leg.
Legveggurinn hefur þrjú meginlög. Yst er háluhjúpurinn, eða legsermi, þunn þekjuklædd himna sem þekur hluta ytra borðs legsins. Miðlagið, legvöðvinn, er þykkt lag sléttra vöðva og myndar stærstan hluta veggjarins. Vöðvaþræðir liggja í mörgum stefnum og mynda öfluga samdrætti við fæðingu og vægari samdrætti við tíðir. Samdrættir legs og eggjaleiðara geta einnig stuðlað að flutningi sáðfrumna um æxlunarfærin.
Innsta lag legsins er legslíman. Hún er gerð úr einfaldri súluþekju yfir æðaríkum bandvef með legkirtlum. Legslímunni er skipt í grunnlag og starflag. Grunnlagið liggur næst legvöðvanum, helst að mestu við tíðir og endurmyndar starflagið. Starflagið þykknar undir áhrifum estradíóls og prógesteróns, inniheldur efri hluta kirtlanna og er þakið þekju við legholið, ekki æðaþeli. Í gulbúsfasa sjá gormslagæðar starflaginu fyrir blóði. Kímblöðra getur hreiðrað um sig í þessu lagi; verði þungun ekki losnar starflagið við tíðir.
Á eggbúsfasa eggjastokkahrings vaxa eggbú og mynda estradíól. Samhliða fjölgar frumum í starflagi legslímunnar og það þykknar. Eftir egglos eykur prógesterón frá gulbúi seytingu legkirtla og styður við legslímu sem er móttækileg fyrir hreiðrun. Hreiðrist kímblöðra myndar snemmfósturvísir hCG, sem viðheldur gulbúinu og hormónaseytingu þess þar til fylgjan tekur við. Verði hreiðrun ekki hrörnar gulbúið og estradíól og prógesterón lækka. Gormslagæðar dragast þá endurtekið saman, starflagið verður súrefnissnautt og losnar ásamt blóði og frumum um leggöng við tíðir. Fyrstu tíðir eftir upphaf kynþroska nefnast fyrstu tíðir; reglulegt egglos getur hafist síðar.
Tíðahringurinn
Tíðahringurinn lýsir breytingum í legslímunni frá blæðingu, endurmyndun og þykknun til undirbúnings fyrir mögulega hreiðrun. Hann tengist náið eggbúsþroska, egglosi og gulbússtarfsemi í eggjastokkahringnum og starfsemi eggjaleiðara og legganga.
Fyrsti dagur tíðablæðingar er dagur eitt í tíðahring. Lengd hringsins er talin frá fyrsta blæðingardegi eins hrings til fyrsta blæðingardags þess næsta. Tuttugu og átta dagar eru gagnlegt kennsludæmi en ekki algild lengd. Hjá fullorðnum telst hringur oft vera innan eðlilegra marka þegar hann er um 24–38 dagar, og lengdin getur breyst milli einstaklinga og frá einum hring til annars.
Hormón frá eggbúum og gulbúi samhæfa eggjastokka- og tíðahringinn. Tíðahringnum er skipt í tíðafasa, fjölgunarfasa og seytifasa.
Tíðafasi
Á tíðafasa losnar starflag legslímunnar og blæðing verður. Blæðing varir oft nokkra daga en lengd og magn eru breytileg. Fasinn fellur að fyrstu dögum eggbúsfasa eggjastokkahrings, þegar estradíól og prógesterón eru lág eftir hrörnun gulbús. Hormónalækkunin hrindir af stað niðurbroti og losun starflagsins; FSH byrjar þá jafnframt að hækka og styður nýjan eggbúsþroska.
Fjölgunarfasi
Þegar tíðablæðingu lýkur tekur starflag legslímunnar að endurmyndast og fjölga frumum; þá hefst fjölgunarfasi (sjá mynd 27.15). Vaxandi eggbú mynda æ meira estradíól, sem örvar vöxt þekju, kirtla, stoðvefs og æða í legslímunni.
Estradíól og inhibín B frá vaxandi eggbúum draga að mestu úr FSH með neikvæðri afturverkun, svo eitt eggbú verður yfirleitt ríkjandi en önnur visna. Þegar ríkjandi eggbú myndar háan estradíólstyrk samfellt nógu lengi verður tímabundin jákvæð afturverkun sem kemur af stað LH-toppi og egglosi. Í 28 daga kennsludæmi verður egglos um dag 14, en almennt er tímasetning þess breytileg og ræðst einkum af lengd eggbúsfasa. Egglos markar lok fjölgunarfasa tíðahrings og eggbúsfasa eggjastokkahrings.
Seytifasi
Um egglos eykur estradíól samdrætti eggjaleiðara og breytir leghálsslími þannig að það verður teygjanlegra og auðveldar sáðfrumum leið um legháls; sýrustig legganga helst þó venjulega súrt. Eftir egglos myndast gulbú úr kornfrumum og frumum þekjulags eggbúsins. Prógesterón og estradíól frá gulbúinu hefja seytifasa tíðahrings. Legkirtlar verða hlykkjóttir og seyta glýkógenríku efni, starflagið verður æðaríkt og gormslagæðar lengjast. Verði frjóvgun og áframhaldandi þroski getur kímblöðra hreiðrað um sig í þessari móttækilegu legslímu.
Verði ekki þungun hrörnar gulbúið yfirleitt um 10–14 dögum eftir egglos og verður að ljósbúi. Estradíól og prógesterón lækka, gormslagæðar dragast saman og súrefnisframboð til starflagsins skerðist. Starflagið brotnar niður og losnar; fyrsta blæðingardagurinn markar upphaf næsta tíðahrings.
Brjóst
Brjóst liggja utan grindarhols en mjólkurkirtlar þeirra eru tengd líffæri æxlunarkerfisins. Þeir mynda og gefa frá sér mjólk við mylkingu. Á yfirborði er geirvarta umlukin litsterkum geirvörtuskika, eða vörtubaug (mynd 27.17), sem getur dökknað á meðgöngu. Stærð og lögun vörtubaugs eru mjög breytileg. Á honum eru litlir vörtubaugskirtlar sem mynda fitukennt seyti og hjálpa til við að verja húðina. Við brjóstagjöf þarf barn yfirleitt að taka geirvörtuna og hluta vörtubaugsins djúpt upp í munn til að ná góðu taki.
Mjólk myndast í kirtilblöðrum mjólkurkirtla, sem eru sérhæfðir húðkirtlar. Frá blöðrunum rennur hún um smáar greinar sem sameinast í stærri mjólkurganga og opnast á geirvörtunni. Eldri lýsingar sýndu gjarnan stóra mjólkurskúta sem meginstaði mjólkurgeymslu rétt undir vörtubaugi, en myndgreining bendir fremur til greinótts gangakerfis án stórra varanlegra geyma; mest mjólk er í kirtilblöðrum og smærri göngum. Oxýtósín lætur vöðvaþekjufrumur umhverfis blöðrurnar dragast saman og knýr mjólk fram í göngin. Fitupúðar umlykja kirtilvefinn og ráða miklu um stærð brjósts en ekki einir um mjólkurframleiðslu. Bandvefsbönd, oft nefnd léttibönd brjósts, tengja kirtil- og fituvef við yfirliggjandi húð og hjálpa til við að viðhalda lögun.
Brjóstvefur bregst við breytingum á estradíóli og prógesteróni yfir tíðahringinn. Hjá sumum veldur það tímabundinni spennu, þrota eða eymslum, oft fyrir tíðir. Á meðgöngu örva hormón frekari þroska mjólkurkirtla og brjóst geta stækkað, en breytingar eru mjög einstaklingsbundnar.
Hormónagetnaðarvarnir
Hormónagetnaðarvarnir nýta afturverkun í undirstúku-heiladinguls-eggjastokka-ásnum, en verkunarháttur fer eftir aðferð. Samsettar aðferðir innihalda estrógen og prógestín og bæla yfirleitt egglos með því að hindra FSH- og sérstaklega LH-topp. Prógestín breytir einnig leghálsslími þannig að sáðfrumur komast síður í gegn og þynnir legslímu. Prógestín-einar töflur, sprautur, ígræði og hormónalykkjur hafa mismunandi áhrif á egglos; þykkt leghálsslím og staðbundin áhrif á legslímu eru mikilvæg í sumum þeirra. Getnaðarvarnaráhrif þeirra eru ekki best útskýrð sem hindrun hreiðrunar.
Sumar samsettar töflur eru teknar í 21 dag og síðan fylgir sjö daga hormónalaust bil eða lyfleysutöflur, en margar aðrar skammtatöflur eru til. Blæðing í hormónahléi er fráfallsblæðing vegna lækkunar hormóna, ekki lífeðlisfræðilegar tíðir eftir egglos. Samfelld eða lengd notkun getur fækkað blæðingum eða stöðvað þær og er almennt talin örugg fyrir þá sem mega nota viðkomandi hormón, en blæðingarleysi er ekki tryggt og milliblæðingar geta komið fram. Regluleg mánaðarblæðing er ekki nauðsynleg til að staðfesta að þungun hafi ekki orðið; þungunarpróf er áreiðanlegra þegar ástæða er til.
Ráð við gleymdum eða seinkuðum töflum ráðast af tegund lyfs, fjölda taflna sem gleymdust og hvar í skammtahringnum það gerðist. Ein tafla sem er tekin seint kallar ekki alltaf á viðbótarvörn, en tvær eða fleiri gleymdar virkar samsettar töflur geta krafist sjö daga viðbótarvarna og stundum neyðargetnaðarvarnar. Tímamörk prógestín-einna taflna eru mismunandi eftir virku efni. Því skal fylgja leiðbeiningum nákvæmlega og leita ráða hjá heilbrigðisstarfsfólki eða lyfjafræðingi ef óvissa er.