Samantekt

Samantekt

5.1 Skynhrif og skynjun

Skynhrif verða til þegar skynnemar greina skynáreiti. Skynjun felur í sér skipulagningu, túlkun og meðvitaða upplifun þessara skynhrifa. Öll skynkerfi hafa bæði algilda þröskulda og munarþröskulda, sem vísa annars vegar til lágmarksmagns áreitisorku og hins vegar til lágmarksmunar á áreitisorku sem þarf til að áreiti eða munur greinist í um það bil 50% tilvika. Skynaðlögun, sértæk athygli og kenning um merkjagreiningu geta hjálpað til við að útskýra hvað er skynjað og hvað ekki. Auk þess mótast skynjun okkar af ýmsum þáttum, þar á meðal viðhorfum, gildum, fordómum, menningu og lífsreynslu.

5.2 Bylgjur og bylgjulengdir

Bæði ljósi og hljóði má lýsa sem bylgjuformum með eðlisfræðilega eiginleika á borð við sveifluvídd, bylgjulengd og hljómblæ. Bylgjulengd og tíðni eru í öfugu hlutfalli þannig að lengri bylgjur hafa lægri tíðni og styttri bylgjur hafa hærri tíðni. Í sjónkerfinu tengist bylgjulengd ljósbylgju yfirleitt lit, en sveifluvídd hennar tengist birtu. Í heyrnarkerfinu tengist tíðni hljóðs tónhæð og sveifluvídd þess háværð.

5.3 Sjón

Ljósbylgjur fara yfir hornhimnuna og inn í augað um sjáaldrið. Augasteinninn stillir fókus ljóssins þannig að myndin beinist að svæði á sjónhimnunni sem kallast sjóngróf. Sjóngrófin inniheldur keilur sem hafa mikla sjónskerpu og starfa best í björtu ljósi. Stafir eru dreifðir um sjónhimnuna og starfa best í daufri birtu. Sjónupplýsingar fara úr auganu um sjóntaugina. Upplýsingar frá hvoru sjónsviði eru sendar til gagnstæðrar hliðar heilans við sjóntaugavíxl. Sjónupplýsingar fara síðan um ýmis svæði heilans áður en þær berast til hnakkablaðsins, þar sem þær eru unnar.

Tvær kenningar útskýra litaskynjun. Þrílitakenningin um litasjón heldur því fram að þrír aðskildir hópar keilna séu stilltir á örlítið mismunandi bylgjulengdir ljóss og að samspil virkni þessara keilugerða leiði til skynjunar okkar á öllum litum sem við sjáum. Gagnferlakenningin um litasjón heldur því fram að litur sé unninn í andstæðum pörum og útskýrir hið áhugaverða fyrirbæri neikvæðrar eftirmyndar. Við skynjum dýpt með samspili eineygðra og tvíeygðra dýptarvísbendinga.

5.4 Heyrn

Hljóðbylgjum er beint inn í hlustina og þær valda titringi í hljóðhimnunni; þessi titringur hreyfir heyrnarbeinin. Þegar heyrnarbeinin hreyfast þrýstir ístaðið á egglaga gluggann á kuðungnum, sem veldur því að vökvi inni í kuðungnum hreyfist. Af þeim sökum örvast hárfrumur í grunnhimnunni og senda taugaboð til heilans um heyrnartaugina.

Tónhæðarskynjun og hljóðstaðsetning eru mikilvægir þættir heyrnar. Hæfni okkar til að skynja tónhæð byggist bæði á tíðni boða frá hárfrumum í grunnhimnunni og staðsetningu þeirra innan himnunnar. Við hljóðstaðsetningu notum við bæði einyrna- og tvíyrnavísbendingar til að staðsetja hvaðan hljóð koma í umhverfi okkar.

Einstaklingar geta fæðst heyrnarlausir eða þróað með sér heyrnarleysi vegna aldurs, erfðafræðilegrar tilhneigingar og/eða umhverfisþátta. Heyrnartap sem stafar af bilun í titringi hljóðhimnunnar eða hreyfingu heyrnarbeinanna kallast leiðniheyrnartap. Heyrnartap sem felur í sér bilun í flutningi taugaboða frá kuðungnum til heilans kallast taugaskynheyrnartap.

5.5 Önnur skynfæri

Bragðskyn og lyktarskyn eru efnaskyn sem nota viðtaka á tungunni og í nefinu sem bindast beint bragð- og lyktarsameindum til að senda upplýsingar til heilans til úrvinnslu. Hæfni okkar til að skynja snertingu, hitastig og sársauka miðlast af fjölmörgum viðtökum og frjálsum taugaendum sem dreifast um húðina og ýmsa vefi líkamans. Jafnvægisskyn hjálpar okkur að halda jafnvægi með svörun hárfrumna í skjóðu, poka og bogagöngum sem bregðast við breytingum á stöðu höfuðs og þyngdarafli. Stöðuskyn og hreyfiskyn veita upplýsingar um líkamsstöðu og líkamshreyfingar með viðtökum sem greina tog og spennu í vöðvum, liðum, sinum og húð líkamans.

5.6 Gestalt-lögmál skynjunar

Gestalt-fræðimenn hafa haft mjög mikil áhrif á sviði skynhrifa og skynjunar. Gestalt-lögmál á borð við samband myndar og bakgrunns, hópun eftir nálægð eða einsleitni, góða samfellu og lokun eru öll notuð til að útskýra hvernig við skipuleggjum skynupplýsingar. Skynjun okkar er ekki óskeikul og hún getur mótast af hlutdrægni, fordómum og öðrum þáttum.