2121 Social Movements and Social Change

21.3 Social Change

21.3 Samfélagsbreytingar

Námsmarkmið

Að loknum þessum kafla ættuð þið að geta:

Útskýrt hvernig tækni, félagslegar stofnanir, mannfjöldi og umhverfi geta leitt til samfélagsbreytinga
Fjallað um mikilvægi nútímavæðingar fyrir samfélagsbreytingar

Fjöldahegðun og félagslegar hreyfingar eru aðeins tvenns konar öfl sem knýja fram samfélagsbreytingar. Með samfélagsbreytingum er átt við breytingar sem verða bæði fyrir tilstilli félagslegra hreyfinga og vegna ytri þátta. Hvers kyns röskun á ríkjandi ástandi getur leitt til slíkra breytinga, hvort sem hún er markviss eða tilviljanakennd, af mannavöldum eða náttúrulegum orsökum.

Orsakir samfélagsbreytinga

Í bókinni höfum við fjallað um ýmsar orsakir og afleiðingar samfélagsbreytinga. Hér rifjum við upp fjóra helstu áhrifavalda: tækni, félagslegar stofnanir, mannfjölda og umhverfi. Hver þeirra getur einn og sér eða með hinum raskað samfélaginu, bætt það eða haft á það önnur áhrif.

Tækni

Sumir myndu segja að tækniframfarir hafi auðveldað okkur lífið. Ímyndið ykkur daglegt líf án netsins, bifreiðarinnar eða rafmagns. Í The World Is Flat heldur Thomas Friedman (2005) því fram að tæknin sé helsti drifkraftur hnattvæðingar en önnur öfl samfélagsbreytinga, félagslegar stofnanir, mannfjöldi og umhverfi, gegni hlutfallslega minna hlutverki. Hann skiptir hnattvæðingu í þrjú afmörkuð tímabil. Á fyrsta tímabilinu var hernaðarleg útþensla drifkraftur hnattvæðingarinnar og byggðist hún á hestafli og vindorku. Lönd sem nýttu þessa orkugjafa best færðu mest út kvíarnar og réðu miklu um stjórnmál heimsins frá lokum 15. aldar til um 1800. Annað og styttra tímabilið, frá um 1800 e.Kr. til 2000 e.Kr., einkenndist af hnattvæðingu hagkerfisins. Gufuafl og járnbrautir voru helstu drifkraftar samfélagsbreytinga og hnattvæðingar. Á þriðja skeiðinu, frá aldamótunum 2000, er það tæknin, einkum netið, sem knýr breytingarnar (Friedman 2005).

Tækni getur einnig breytt öðrum samfélagsöflum. Framfarir í læknatækni gera fólki kleift að lifa lengur, eignast fleiri börn og komast af eftir tilteknar náttúruhamfarir eða önnur áföll. Framfarir í landbúnaðartækni gera okkur kleift að umbreyta matvælaframleiðslu, með áhrifum á bæði heilsu og umhverfi. Sama tækni getur gagnast sumum en kostað aðra vinnuna eða leitt til mengunar, eftirlits eða misnotkunar, einkum þegar hún veldur róttækri röskun.

Stafræna gjáin, vaxandi bilið milli þeirra sem hafa aðgang að tækni og þeirra sem hafa hann ekki, er bæði staðbundin og hnattræn. Við bætast öryggisvandamál á borð við þjófnað persónuupplýsinga, stafrænt ofbeldi og skerðingu einkalífs. Hraði tæknibreytinganna gerir einstaklingum og samfélögum nær ókleift að búa sig að fullu undir nýjar hættur.

Félagsfræði í raunheimum

Fjöldavirkjun: vefurinn notaður til að koma verkum í framkvæmd

Milljónir manna ganga um með höfuðið beygt yfir lítið tæki í hendinni. Kannski lesið þið þessa kennslubók í síma eða spjaldtölvu. Í þróuðum samfélögum er samskiptatækni orðin sjálfsögð. En hvaða áhrif hefur hún haft á samfélagsbreytingar þar og annars staðar? Fjöldavirkjun er eitt jákvætt dæmi.

Stafræn fjöldavirkjun felst í að afla þjónustu, hugmynda eða efnis með framlögum stórs hóps fólks, einkum netsamfélags, í stað hefðbundins starfsfólks eða birgja. Veffyrirtæki á borð við Kickstarter voru stofnuð til að safna háum fjárhæðum á skömmum tíma og fara þannig fram hjá hefðbundnu fjármögnunarferli. Þessi bók, prentuð eða rafræn, er afurð eins konar fjöldavirkjunar: höfundar af mörgum fræðasviðum skrifuðu hana og ritrýndu svo þið hefðuð ókeypis aðgang að miklu magni upplýsinga sem unnið var með litlum tilkostnaði. Þekktasta dæmið um gögn úr fjöldavirkjun er Wikipedia, alfræðirit á netinu sem varð til með framlagi þúsunda sjálfboðaliða sem bæta við og leiðrétta efni.

Ein áhrifamesta notkun fjöldavirkjunar er í hamfarahjálp. Hjálparstofnanir geta fylgst með tístum og tölvupósti, flokkað upplýsingarnar eftir brýnleika og tíðni og brugðist fyrst við brýnustu beiðnum um læknisaðstoð, mat, húsaskjól eða björgun. Hinn 12. janúar 2010 reið mannskæður jarðskjálfti yfir Haítí. Fyrir 25. janúar hafði neyðarkort verið unnið úr meira en 2.500 atvikaskýrslum og nýjar skýrslur bættust við daglega. Sama tækni var notuð til að aðstoða fórnarlömb jarðskjálftans og flóðbylgjunnar í Japan árið 2011.

Myrkari hlið tækninnar: rafrænt ofbeldi á upplýsingaöld

Bandaríska sóttvarnastofnunin (CDC) notar hugtakið „rafrænt ofbeldi“ um „hvers kyns áreitni eða einelti sem fer fram með tölvupósti, í spjallrás, með spjallskilaboðum, á vefsvæði, þar á meðal bloggi, eða með textaskilaboðum“ (CDC, án ártals). Almennt köllum við þetta neteinelti. Rannsókn bandaríska menntamálaráðuneytisins frá 2011 leiddi í ljós að 27,8 prósent nemenda á aldrinum tólf til átján ára sögðust hafa orðið fyrir einelti. Í sama úrtaki sögðust 9 prósent sérstaklega hafa orðið fyrir neteinelti (Robers o.fl. 2013).

Neteinelti er afdrifarík breyting í nútímasamfélagi. Þegar William F. Ogburn (1922) skilgreindi „menningartöf“ fyrir rúmri öld var lýsingin nærri því að eiga við þetta fyrirbæri. Menningartöf verður þegar efnisleg menning þróast hraðar en óefnisleg menning. Samfélagið áttar sig þá ekki endilega á öllum afleiðingum nýrrar tækni; það getur hafnað henni í fyrstu, eins og stofnfrumurannsóknum, eða tekið henni opnum örmum og síðar staðið frammi fyrir ófyrirséðum afleiðingum, svo sem mengun.

Neteinelti er sérstakt einkenni netsins. Rafrænt ofbeldi getur átt sér stað allan sólarhringinn, alla daga, og náð til barna jafnt sem fullorðinna þótt þau telji sig örugg inni á læstu heimili. Skilaboð og myndir má birta nafnlaust fyrir mjög stórum hópi og þau geta reynst órekjanleg. Þegar efnið er komið á netið getur jafnframt verið mjög erfitt að eyða því. Afleiðingarnar spanna allt frá áfengis- og vímuefnaneyslu til skerts sjálfsmats, heilsuvanda og jafnvel sjálfsvígs (CDC, án ártals).

Félagslegar stofnanir

Breyting á einni félagslegri stofnun leiðir til breytinga á öllum hinum. Með iðnvæðingu samfélagsins var til dæmis ekki lengur þörf á stórum fjölskyldum til að útvega það vinnuafl sem þurfti til að reka bú. Ný störf urðu jafnframt til í nágrenni þéttbýliskjarna þar sem húsnæði var dýrt og af skornum skammti. Afleiðingin var sú að meðalstærð fjölskyldna minnkaði verulega.

Sama þróun í átt að stórum iðnfyrirtækjum breytti einnig viðhorfum okkar til afskipta stjórnvalda af einkageiranum, stuðlaði að myndun heimshagkerfis, skapaði nýja stjórnmálavettvanga og ýtti jafnvel undir ný trúarbrögð á borð við Vísindakirkjuna og ný form trúariðkunar. Hún hefur einnig mótað menntun barna. Skólar voru upphaflega skipulagðir eftir árstíðabundnum störfum í landbúnaði svo börn gætu unnið á ökrunum á sumrin. Enn í dag miðast kennslulíkön að verulegu leyti við að undirbúa nemendur fyrir iðnaðarstörf, þótt sú þörf sé úrelt. Breyting á einu sviði, svo sem iðnvæðing, hefur þannig samtengd áhrif á allar félagslegar stofnanir.

Mannfjöldi

Samsetning mannfjöldans breytist á öllum stigum samfélagsins. Fæðingum fjölgar í einu landi en fækkar í öðru. Sumar fjölskyldur fresta barneignum en aðrar eignast börn snemma. Mannfjöldabreytingar geta stafað af tilviljanakenndum ytri öflum, svo sem farsótt, eða breytingum á öðrum félagslegum stofnunum eins og áður var lýst. Hver sem orsökin er hafa mannfjöldaþróun og aðrir samfélagsþættir mikil gagnkvæm áhrif.

Í Bandaríkjunum fjölgar eldra fólki eftir því sem uppgangskynslóðin fer á eftirlaun, og það breytir skipulagi margra félagslegra stofnana. Eftirspurn eftir húsnæði í hlýrra loftslagi eykst, þörf fyrir öldrunarþjónustu og þjónustuíbúðir vex og ofbeldi gegn eldra fólki verður algengara. Þegar þessi fjölmenna kynslóð hverfur af vinnumarkaði getur einnig skapast skortur á starfsfólki eða sérþekkingu. Heilbrigðiskostnaður eykst jafnframt og verður sífellt stærri hluti hagkerfisins, eins og rætt var ítarlega í kaflanum um öldrun og eldra fólk.

Á heimsvísu eru löndin með hæstu frjósemistíðnina oft síst í stakk búin til að taka við vaxandi mannfjölda og mæta þörfum hans. Fjölskylduáætlanagerð er mikilvægt skref til að tryggja að fjölskyldur eignist ekki fleiri börn en þær geta annast. Á makróstigi eykur mannfjölgun, einkum í fátækustu heimshlutunum, jafnframt álag á auðlindir jarðar.

Umhverfið

Eins og ítarlega var rætt í kaflanum um mannfjölda, borgvæðingu og umhverfi geta breytingar á umhverfinu og samskipti okkar við það haft jákvæðar eða hörmulegar afleiðingar. Aðgangur að öruggu drykkjarvatni ræður miklu um heilsu og hagsæld. Þegar mannfjöldi vex á viðkvæmum svæðum og náttúruhamfarir verða tíðari fjölgar jafnframt þeim sem verða fyrir áhrifum þeirra.

Umhverfið hefur djúpstæð áhrif á almenna heilsu og velferð, jafnvel í þéttbýli. Umhverfisþættir hafa áhrif á margar tegundir krabbameins, sem saman eru algengasta dánarorsökin í hátekjulöndum (Mahase 2019).

Félagsfræði í raunheimum

Fellibylurinn Katrín: þegar allir þættirnir tvinnast saman

Fjórir lykilþættir samfélagsbreytinga sem lýst er í þessum kafla eru umhverfi, tækni, félagslegar stofnanir og mannfjöldi. Árið 2005 reið mannskæður fellibylur yfir New Orleans. Hamfarirnar stöfuðu þó ekki aðeins af fellibylnum heldur samverkandi áhrifum allra fjögurra þáttanna. Í textanum hér á eftir eru tengslin sýnd með því að setja heiti þáttanna í sviga.

Áður en fellibylurinn Katrín (umhverfi) skall á höfðu illa samræmdar rýmingaraðgerðir skilið um 25 prósent íbúanna eftir. Þetta var nær eingöngu svart fólk sem hafði ekki aðgang að einkabíl og varð því að þola afleiðingar óveðursins sem var í vændum (lýðfræði). Síðan, „eftir óveðrið, þegar flóðvarnargarðarnir brustu, komu þúsundir [flóttafólks] til viðbótar. Strætisvagnar borgarinnar, sem áttu að flytja fólkið í viðeigandi neyðarskýli, voru undir vatni“ (Sullivan 2005). Engar almenningssamgöngur voru í boði og drykkjarvatn og fjarskipti bárust seint. Yfirmaður Federal Emergency Management Agency (FEMA; stofnanir) var pólitískt skipaður og hafði enga raunverulega reynslu af neyðarstjórnun. Fólkið sem loks var flutt á brott vissi hvorki hvert það var sent né hvernig það gæti haft samband við fjölskyldu sína. Svart fólk var flutt lengst frá heimilum sínum. Þegar íbúar á flótta sneru aftur hafði félagslegt leiguhúsnæði ekki verið endurreist en Superdome-leikvangurinn, sem hafði verið tímabundið neyðarskýli, hafði verið endurbyggður. Húseigendur fengu fjárhagsaðstoð en leigjendur ekki.

Þegar upp var staðið var það ekki fellibylurinn einn sem kostaði 1.500 manns lífið. Flóðvarnargarðar borgarinnar (tækni) höfðu verið reistir of lágir, uppfylltu ekki fjölmargar aðrar öryggiskröfur og brustu. Við það flæddi yfir lægri borgarhlutana þar sem íbúarnir voru að langmestu leyti svartir.

Blaðamaðurinn Naomi Klein setur í bók sinni The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism fram kenningu um „þrefalt áfall“: fyrst verða hamfarir, síðan efnahagslegt áfall þar sem einkarekin þjónusta í hagnaðarskyni leysir opinbera þjónustu af hólmi og loks þriðja áfallið sem felst í harðri löggæslu gagnvart þeim almenningi sem eftir er. Klein styður fullyrðingu sína með tilvitnun í Richard Baker, þáverandi þingmann: „Loksins hreinsuðum við til í félagslega leiguhúsnæðinu í New Orleans. Við gátum það ekki, en Guð gerði það.“ Hún vitnar einnig í framkvæmdaraðilann Joseph Canizaro: „Ég held að við höfum hreint blað til að byrja upp á nýtt. Og með þessu hreina blaði höfum við nokkur mjög stór tækifæri.“

Eitt dæmi um þetta hreina blað var að New Orleans tók að skipta opinberum skólum út fyrir sjálfstætt rekna opinbera skóla, braut stéttarfélag kennara á bak aftur og sagði öllum kennurum opinberu skólanna upp (Mullins 2014). Félagslegt leiguhúsnæði var skorið verulega niður og fátæku fólki ýmist ýtt alfarið úr borginni eða út í úthverfi langt frá heilbrigðisþjónustu og annarri þjónustu (The Advocate 2013). Með því að hrekja svart fólk á brott og breyta hlutfalli þess og hvíts fólks breytti New Orleans að lokum allri lýðfræðilegri samsetningu borgarinnar.

Nútímavæðing

Nútímavæðing er ferli sem eykur sérhæfingu og aðgreiningu innan félagsgerðar og færir samfélag frá vanþróuðu stigi yfir í þróað, tæknidrifið samfélag (Irwin 1975). Samkvæmt skilgreiningunni er nútímavæðing samfélags metin eftir þróunarstigi tækni þess, einkum innviða, iðnaðar og skyldra þátta. Slíkt mat ber þó með sér þjóðhverfa slagsíðu. Hvers vegna gerum við ráð fyrir að fólk í hálfjaðar- og jaðarríkjum telji eftirsóknarvert að líkjast kjarnaríkjunum? Er nútímavæðing alltaf jákvæð?

Ein mótsögn hvers kyns tækni er að hún lofar oft tímasparnaði en stendur einhvern veginn ekki við það loforð. Hversu oft hafið þið gníst tönnum af gremju yfir vefsvæði sem hleðst ekki eða símtali sem slitnar? Þrátt fyrir tímasparandi tæki á borð við uppþvottavélar, þvottavélar og nú jafnvel fjarstýrðar ryksugur ver fólk að meðaltali jafnlöngum tíma í heimilisstörf og það gerði fyrir fimmtíu árum. Vafasamur ávinningur sólarhringsaðgangs að tölvupósti og tafarlausum upplýsingum er að sá tími sem starfsfólki er ætlað að bregðast við og vera tiltækt hefur aðeins lengst. Áður urðu fyrirtæki að laga sig að hraða bandarísku póstþjónustunnar, senda gögn af stað og bíða eftir móttöku þeirra áður en næsta skref var tekið. Tafir af þessu tagi eru horfnar vegna þess hve upplýsingar berast hratt nú á dögum.

Netið færði okkur upplýsingar, en ekki án kostnaðar. Í upplýsingaflóðinu er jafnmikið um lélegar upplýsingar og traustar heimildir. Þegar kjarnaríki leitast við að færa hefðbundnari menningarsamfélögum meintan ávinning nútímavæðingar þarf að feta vandrataðan meðalveg. Slíkar tilraunir bera augljós merki kapítalískrar hlutdrægni og það er skammsýni af vestrænum stjórnvöldum og félagsvísindafólki að ætla að öll önnur lönd vilji feta í fótspor þeirra. Jafnframt getur komið fram eins konar nýfrjálshyggjuleg vörn fyrir menningu dreifbýlis sem hunsar þá sáru fátækt og alvarlegu sjúkdóma sem oft ríkja í jaðarríkjum og einblínir aðeins á rómantíska goðsögn um hamingjusama bóndann. Vanda þarf til verka til að skilja bæði þörfina fyrir menningarlega sjálfsmynd og verndun menningar og vonir um framtíðarþróun.