21.1 Collective Behavior

21.1 Fjöldahegðun

Birtingarmyndir fjöldahegðunar

Skyndigjörningar eru dæmi um fjöldahegðun, óstofnanabundna starfsemi sem nokkrir eða margir taka þátt í af fúsum og frjálsum vilja. Önnur dæmi eru farþegar á heimleið úr vinnu og unglingar sem taka upp hárgreiðslu eftirlætissöngvara síns. Í stuttu máli er fjöldahegðun hvers kyns hóphegðun sem stofnun mælir hvorki fyrir um né setur reglur um. Fjöldahegðun birtist einkum í þrennu formi: mannþyrpingu, fjölda og almenningi.

Töluverður fjöldi fólks þarf að vera í návígi til að mynda mannþyrpingu (Lofland 1993). Sem dæmi má nefna tónleikagesti á tónleikum Ani DiFranco, fólk sem hittist við bíla sína fyrir leik Patriots-liðsins og safnaðarfólk við guðsþjónustu. Turner og Killian (1993) greindu fjórar tegundir mannþyrpinga. Í tilviljanakenndum mannþyrpingum er fólk á sama stað á sama tíma en á í litlum sem engum samskiptum, til dæmis í biðröð á pósthúsi. Hefðbundnar mannþyrpingar myndast við reglubundna, skipulagða viðburði, svo sem guðsþjónustur. Tjáningarmannþyrpingar myndast þegar fólk kemur saman til að tjá tilfinningar, oft við jarðarfarir, brúðkaup eða svipuð tilefni. Síðasta tegundin, aðgerðamannþyrpingar, snýst um tiltekið markmið eða athöfn, svo sem mótmælaaðgerð eða óeirðir.

Fjöldahópa má einnig flokka á tvo aðra vegu. Fjöldi er tiltölulega stór hópur fólks með sameiginlegt áhugamál, þótt fólkið sé ekki endilega í návígi (Lofland 1993), til dæmis leikmenn hins vinsæla Facebook-leiks Farmville. Almenningur er hins vegar óskipulagður og tiltölulega dreifður hópur fólks sem deilir hugmyndum, svo sem fylgismenn Frjálshyggjuflokksins. Þessir tveir flokkar eru líkir en ekki eins. Til að greina á milli þeirra má hafa í huga að fólk sem telst til fjölda deilir áhugamáli en almenningur sameinast um hugmyndir.

Fræðileg sjónarhorn á fjöldahegðun

Fyrstu kenningar um fjöldahegðun (LeBon 1895; Blumer 1969) lögðu áherslu á að mannþyrpingar væru órökréttar. Með tímanum vék sú sýn að mannþyrpingar væru stjórnlausir hópar óskynsamlegs fólks fyrir þeirri hugmynd að hegðun þeirra gæti verið rökrétt viðbrögð skynsamra einstaklinga.

Sjónarhorn sjálfsprottinna viðmiða

Félagsfræðingarnir Ralph Turner og Lewis Killian (1993) byggðu á eldri félagsfræðilegum hugmyndum og settu fram kenningu um sjálfsprottin viðmið. Þeir töldu að viðmið fólks innan mannþyrpingar gætu verið ólík og breytileg. Viðmiðin móta hegðun mannþyrpingarinnar, einkum þegar þau breytast hratt vegna ytri aðstæðna. Kenning um sjálfsprottin viðmið gerir ráð fyrir að fólk meti aðstæður mannþyrpingarinnar og bregðist við þeim í samræmi við eigin viðmið; þau geti síðan breyst eftir því sem reynslunni vindur fram. Áherslan á hlut einstaklingsins í samskiptunum endurspeglar sjónarhorn táknrænnar samskiptahyggju.

Hjá Turner og Killian hefst ferlið þegar einstaklingar lenda skyndilega í nýjum aðstæðum eða kunnuglegar aðstæður verða skyndilega framandi. Hugsum til dæmis um hegðun fólks í fellibylnum Katrínu. New Orleans lagðist í rúst og fólk varð innlyksa án birgða eða undankomuleiðar. Það sem utanaðkomandi kölluðu „gripdeildir“ var í augum fólksins sjálfs öflun nauðsynja til að lifa af. Undir venjulegum kringumstæðum myndi fólk ekki ganga inn á bensínstöð og taka niðursuðuvörur án þess að greiða. Þegar aðstæður gjörbreyttust mótaði það hins vegar nýtt viðmið sem því þótti eðlilegt.

Þegar einstaklingar lenda í aðstæðum sem viðtekin viðmið ná ekki yfir ræða þeir saman í litlum hópum og móta ný viðmið um viðeigandi hegðun. Samkvæmt sjónarhorni sjálfsprottinna viðmiða eru mannþyrpingar ekki órökréttir, hvatvísir og stjórnlausir hópar. Þess í stað mótast viðmið og öðlast viðurkenningu eftir því sem þau falla að aðstæðum. Kenningin varpar ljósi á hvers vegna viðmið verða til en skýrir ekki hvers eðlis þau eru, hvernig mannþyrpingin samþykkir þau eða hvernig þau breiðast út innan hennar.

Virðisaukakenningin

Skýrt dæmi um þessi skilyrði kom fram eftir að lögregla skaut Michael Brown til bana í Ferguson í Missouri 9. ágúst 2014. Brown var óvopnaður, 18 ára svartur Bandaríkjamaður. Atvikið vakti nánast samstundis athygli um öll Bandaríkin. Stór hópur að mestu svartra íbúa úr nærsamfélaginu safnaðist saman til mótmæla, sígilt dæmi um hagstæða formgerð. Formgerðarspennan varð sýnileg þegar samfélagið taldi lögregluna hvorki gæta hagsmuna íbúanna né vilja gefa upp nafn lögreglumannsins. Almenn sannfæring styrktist þegar þungvopnuð lögregla í hlífðarbúnaði að hernaðarlegri fyrirmynd og með brynvarið ökutæki sér við hlið mætti mannþyrpingunni. Koma lögreglunnar varð kveikjuþáttur sem magnaði fjöldahegðunina; íbúarnir virkjuðust og skipulögðu kröfugöngu eftir götunni. Að lokum beitti lögreglan, sem aðili félagslegs taumhalds, táragasi, piparúða og gúmmíkúlum gegn þeim. Inngrip félagslegs taumhalds hertust næstu daga, þar til ríkisstjórinn kallaði út þjóðvarðliðið 18. ágúst.

Samkomusjónarhornið

Félagsfræðingurinn Clark McPhail (1991), sem aðhylltist samskiptahyggju, setti fram samkomusjónarhornið, annað kerfi til að skýra fjöldahegðun út frá því að einstaklingar í mannþyrpingum séu skynsemisverur. Ólíkt fyrri kenningum færir sjónarhornið athyglina frá fjöldahegðun að sameiginlegum aðgerðum. Fjöldahegðun er óstofnanabundin samkoma en sameiginlegar aðgerðir byggjast á sameiginlegu áhugamáli. Kenning McPhail fjallar einkum um ferli sem tengjast hegðun mannþyrpinga og lífsferli samkoma. Hann greindi nokkrar birtingarmyndir samleitinnar hegðunar eða fjöldahegðunar, eins og taflan sýnir.

Sjónarhornið nýtist vel til að skilja hvernig mannþyrpingar myndast. Margir félagsfræðingar gagnrýna það þó fyrir að gefa víðara menningarlegu samhengi hegðunarinnar lítinn gaum og beina athyglinni þess í stað að athöfnum einstaklinga.