Inngangur
Efnisyfirlit kaflans
Inngangur
Flest okkar glíma við siðferðileg álitamál í daglegu lífi. Við gætum til dæmis velt því fyrir okkur hvort okkur beri að draga úr plastnotkun vegna áhrifa hennar á umhverfið. Við gætum spurt hvort við höfum sýnt samstarfsfólki sanngirni eða breytt með siðferðilega vafasömum hætti. Þegar við íhugum hvort tiltekin athöfn sé rétt eða röng stundum við hagnýta siðfræði. Við reynum að ákvarða réttmæti hennar með siðferðilegri yfirvegun og beitingu siðferðilegra lögmála og viðmiða. Spurningar hagnýtrar siðfræði beinast að réttmæti tiltekinna athafna og heimspekingar beita ólíkum sjónarhornum við greiningu þeirra.
Þróun og framfarir á sviðum á borð við tækni og læknisfræði geta skapað ófyrirséðar siðferðisklípur. Oft er mjög erfitt, jafnvel ómögulegt, að sjá fyrir siðferðileg álitamál sem fylgja nýjung fyrr en hún hefur verið tekin í notkun. Hugsum okkur til dæmis hve erfitt hefði verið að spá fyrir um þær siðferðisklípur og samfélagsraskanir sem internetið myndi valda áður en það varð til og náði almennri útbreiðslu. Jafnvel eftir tilkomu þess og útbreiðslu á tíunda áratug tuttugustu aldar áttu eftir að koma fram margar nýjungar og áskoranir sem erfitt hefði verið að sjá fyrir. Siðferðisklípur sem spretta af nýjungum koma í ljós við notkun þeirra og eru oft ekki teknar til umræðu fyrr en þær verða sýnilegar. Þess vegna getur virst sem siðferðileg umræða sé sífellt á eftir þróuninni og hefjist ekki fyrr en vandinn er orðinn ljós.
Meta-siðfræði, boðandi siðfræði og hagnýt siðfræði eru þrjú meginsvið siðfræðinnar og greinast eftir stigi rannsóknar og greiningar. Hagnýt siðfræði beitir siðferðilegum reglum og lögmálum á umdeild álitamál til að meta réttmæti tiltekinna athafna. Fólk hefur stundað hagnýta siðfræði alla mannkynssöguna, en sem sérstakt fræðasvið er hún tiltölulega ung og kom fram í upphafi áttunda áratugar tuttugustu aldar. Þungunarrof, kynþáttamismunun í umhverfismálum, notkun fólks í líflæknisfræðilegum rannsóknum og friðhelgi einkalífs á netinu eru aðeins fáein þeirra umdeildu siðferðilegu viðfangsefna sem hagnýt siðfræði rannsakar.
Skilningur á þessum flóknu viðfangsefnum krefst oft þverfaglegrar nálgunar. Hagnýt siðfræði finnur sjaldan svör innan heimspekinnar einnar. Siðfræðikenningar heimspekinnar veita boðandi ramma til greiningar, en heimspekin vekur oft fleiri spurningar en hún gefur bein nothæf svör. Í siðfræði færast álitamál um réttinn til lífs, félagslegt réttlæti og skyld efni stundum inn á svið stjórnmálanna. Margar hagnýtar siðferðisklípur eru því leystar með lögum og opinberri stefnu. Hagnýt siðfræði verður þannig þverfaglegt fræðasvið.
Í þessum kafla verða könnuð helstu undirsvið hagnýtrar siðfræði: lífsiðfræði, umhverfissiðfræði og viðskiptasiðfræði ásamt nýrri tækni.