10.2 Umhverfissiðfræði
10.2Umhverfissiðfræði
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Áður en umhverfissiðfræði varð að fræðigrein á áttunda áratug tuttugustu aldar höfðu ýmsir þegar endurmetið samband mannsins við náttúruna. Í bók Aldos Leopold, A Sand County Almanac, frá 1949 var mannkynið hvatt til að víkka samfélagshugtakið svo það næði yfir alla náttúruna. Sú afstaða byggðist á því að náttúran væri samtengd heild þar sem allir þættir væru háðir hver öðrum. Bók Rachel Carson, Raddir vorsins þagna (1962), vakti athygli á hættum skordýraeiturs sem þá var algengt í atvinnuskyni. Skrif Carson sýndu hversu víðtæk áhrif mannlegra athafna geta verið og hvernig þær geta skaðað bæði umhverfið og mannkynið. Þessi fyrstu verk blésu umhverfishreyfingunni anda í brjóst og vöktu umræðu um viðbrögð við nýjum umhverfisógnum.
Aðsteðjandi kreppa
Mannfólk breytir og mótar náttúruna bæði beint og óbeint. Brennsla jarðefnaeldsneytis til að fullnægja orkuþörf losar til dæmis koltvísýring (CO2), mikilvæga gróðurhúsalofttegund, út í andrúmsloftið. Gróðurhúsalofttegundir halda varma í lofthjúpi jarðar og breyta þannig loftslagi hennar. Bandaríkin og Kína losa mest af CO2. Bandaríkin nota mest bensín í heiminum, um 338 milljónir bandarískra gallóna á dag, en Kína notar mest af kolum og brenndi um þrjá milljarða tonna árið 2020, meira en helming allrar kolanotkunar heimsins. Eftirspurn eftir orku til iðnaðar, húshitunar og ferðalaga er meginástæða aukins styrks gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftinu.
Athafnir manna hafa haft og hafa enn veruleg áhrif á náttúruna. Hugtakið loftslagsbreytingar af mannavöldum (e. anthropogenic climate change) vísar til breytinga á loftslagi jarðar sem stafa af eða mótast af athöfnum manna. Ofsaveður og náttúruhamfarir verða tíðari og öflugri eftir því sem loftslagið breytist. Metskæðir gróðureldar hafa til dæmis geisað á síðustu árum bæði í Bandaríkjunum og Ástralíu. Á aðeins fimm árum, 2017–2021, urðu fjórir af skæðustu og mannskæðustu gróðureldum í sögu Bandaríkjanna, allir í Kaliforníu: Tubbs-eldurinn 2017, Camp-eldurinn 2018, Bay Area-eldurinn 2020 og Dixie-eldurinn 2021. Ástralía gekk árið 2020 í gegnum sitt hörmulegasta gróðureldatímabil; um 19 milljónir hektara brunnu, meira en þrjú þúsund heimili eyðilögðust og um 1,25 milljarðar dýra drápust.
Umhverfissiðfræði er grein hagnýtrar siðfræði sem leitast við að skilgreina rétta breytni í samskiptum okkar við hinn ómannlega heim. Vísindafólk hefur um áratugaskeið varað við skamm- og langtímaáhrifum mannlegra athafna á loftslag og vistkerfi jarðar. Margir heimspekingar halda því fram að til að breyta hegðun okkar og stuðla að endurheimt náttúrunnar verðum við að endurskoða hvernig við hugsum um gerendahæfni og gildi ómannlegra þátta heimsins, þar á meðal plantna, dýra, áa og fjalla.
Pólitískar og lagalegar hliðar
Umhverfishreyfingin spratt meðal annars af áhyggjum af loft- og vatnsmengun og áhrifum skordýraeiturs á nytjaplöntur. Bók Rachel Carson, Raddir vorsins þagna, stuðlaði að stofnun frjálsra félagasamtaka og opinberra stofnana á borð við Umhverfisverndarstofnun Bandaríkjanna (EPA), sem verndar heilsu fólks og umhverfið. Slíkar stofnanir geta haft veruleg áhrif á opinbera stefnu og atvinnulíf, meðal annars með reglum um útblástur verksmiðja, notkun og förgun eiturefna og aðra starfsemi sem getur skaðað umhverfi eða heilsu.
Lagalegar leiðir til umhverfisverndar eru ólíkar milli ríkja. Efnahagslegur þrýstingur um hraða og skilvirka framleiðslu með litlu eða engu regluverki veldur ágreiningi milli margra iðnvæðingarríkja og rótgrónari hagkerfa Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku. Kína, sem nú stendur að 43 prósentum árlegrar kolefnislosunar heimsins, reynir til dæmis að móta stefnu sem nær lengra en til hreinsunar og styður endurheimt vistkerfa (Gardner 2019). Óleyst umhverfisvandamál kosta landið þó bæði fjármagn og þekkingu; 60 prósent borgara sem eiga 1,5 milljónir bandaríkjadala eða meira hafa flutt úr landi.
Alþjóðlegar tilraunir til að takast á við loftslagskreppuna hafa borið misjafnan árangur. Þegar vísindafólk uppgötvaði árið 1985 að tilteknir úðabrúsar stuðluðu að eyðingu ósonlagsins komu tuttugu ríki Montreal-bókuninni á. Hún bannaði notkun efnanna og var fljótt samþykkt víða; nú eiga 197 ríki aðild að henni. Árangurinn skýrist þó meðal annars af því að tiltölulega auðvelt og ódýrt var að finna staðgönguefni. Hnattrænar loftslagsbreytingar eru erfiðari viðfangs. Enginn einn raunhæfur valkostur getur enn komið í stað kolefnishagkerfisins, það er efnahagskerfis sem byggist á kolefniseldsneyti á borð við olíu og kol. Endurnýjanlegir orkugjafar, svo sem sólarorka, eru tiltækir en ekki enn í þeim mæli sem þarf til að knýja orkufrekan neyslulífsstíl. Meira en 150 ríki hafa undirritað Rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (UNFCCC), sem lagði grunn að Kyoto-bókuninni (1997) og Parísarsamkomulaginu (2015). Flest ríki hafa þar sett sér framtíðarmarkmið um minni losun frá jarðefnaeldsneyti, en enn hefur ekkert þeirra náð verulegum árangri gagnvart markmiðunum. Loftslagsbreytingar eru flókið vandamál sem er samofið hagkerfi háðu ódýru og ríkulegu eldsneyti. Ekkert eitt ríki eða samtök geta leyst það ein, enda sýnir það hve vistkerfi jarðar er sameiginlegt og hvernig athafnir á einum stað hafa áhrif á líf annars staðar.
Framlag heimspekinnar til umhverfissiðfræði
Tækisgildi náttúrunnar
Hefðbundin vestræn heimspeki hefur oft verið mannhverf (e. anthropocentric), eins og rætt var í kaflanum um gildisfræði. Manneskjan hefur þá ein verið talin hafa eigingildi, það er gildi í sjálfri sér og sín vegna. Náttúran hefur hins vegar verið talin hafa tækisgildi (e. instrumental value), þannig að gildi hennar felist aðeins í því að fullnægja þörfum og löngunum fólks. Frá Grikklandi hinu forna til upplýsingarinnar rannsökuðu heimspekingar og vísindamenn náttúruna meðal annars til að skilja hvernig nýta mætti hana betur í þágu samfélagslegra markmiða.
Mannhverfar skyldur
Reynsluhyggja er oft rakin til Francis Bacon (1561–1626). Tilraunaaðferðir hans stuðluðu að þróun vísindalegrar aðferðar og í Novum Organum mælti hann með aðleiðslu í vísindarannsóknum. Að mati Bacons mátti meðhöndla náttúruna sem rannsóknarviðfang, stýra henni og nýta samkvæmt upphaflegri áætlun Guðs fyrir mannkynið. Hann aðhylltist hið ríkjandi kristna viðhorf að Guð hefði veitt manninum yfirráð yfir hinum ómannlega heimi. Ólíkt sjálfráðum geranda má meðhöndla hlut án tillits, stýra honum í rannsóknarskyni og nýta hann sem auðlind. Þetta gerðist samhliða þróun kapítalisma á Vesturlöndum (Bacon 1878). Vestræn nútímasamfélög hafa þannig litið á vísindi og tækni sem leið til að gera mannkyninu kleift að stjórna náttúrunni og sveigja hana undir vilja sinn.
Fyrstu talsmenn umhverfishreyfingarinnar á Vesturlöndum tengdu hið mannhverfa sjónarhorn við umhverfiskreppuna. Í kunnri ritgerð, „The Historical Roots of Our Ecological Crisis“ (1967), heldur Lynn White því fram að afstaða okkar til umhverfisins eigi rætur í gyðing-kristinni hugsun. Þar sé lögð áhersla á yfirburði mannsins yfir hinum ómannlega heimi og náttúran sögð sköpuð til afnota fyrir fólk. Hafi náttúran aðeins tækisgildi virðist þá ekki siðferðilega rangt að stjórna henni, eyðileggja hana eða skaða með öðrum hætti.
Sumir heimspekingar benda þó á að sama mannhverfa nálgun geti stutt siðfræði umhyggju fyrir umhverfinu. Þá eru siðferðilegar skyldur okkar gagnvart náttúrunni rökstuddar með hagsmunum fólks og sjálfsvarðveislu. Allt fólk hefur til dæmis hagsmuni af hreinu lofti, drykkjarhæfu vatni og því að jörðin haldist byggileg komandi kynslóðum. Þessir sameiginlegu grunnhagsmunir geta réttlætt skyldur til að draga úr mengun, þróa sjálfbærari starfshætti og takmarka umhverfisskaða af manna völdum.
Í People or Penguins: The Case for Optimal Pollution (1974) setur William Baxter til dæmis fram óhikað mannhverfa umhverfissiðfræði. Baxter fylgir hefðbundnu viðhorfi sem eignar aðeins persónum eigingildi. Skaði á hinum ómannlega heimi nægir að hans mati ekki einn og sér til að stofna til siðferðilegrar ábyrgðar. „Skaði á mörgæsum, sykurfurum eða jarðfræðilegum undrum skiptir, án frekari forsendna, einfaldlega ekki máli“ (Baxter 1974, 5). Baxter telur engu að síður að við höfum siðferðilegar skyldur gagnvart náttúrunni vegna þess að hagsmunir fólks eru órjúfanlega tengdir henni. Við eigum til dæmis að vega ávinning af mengandi starfsemi á móti skaðanum sem hún veldur og finna þannig hagkvæmasta mengunarstigið.
Ein lausn sem lögð hefur verið til innan mannhverfrar nálgunar er að leggja gjöld á fólk og fyrirtæki þegar starfsemi þeirra skaðar samfélagið og/eða heilbrigði jarðar. Í Bandaríkjunum leggja mörg ríki til dæmis sérstök gjöld á sígarettur og áfengi umfram almennan söluskatt. Gjöldin eru réttlætt með skaðlegum áhrifum varanna á heilsu og auknu álagi á heilbrigðiskerfið. Sumir hagfræðingar vilja beita sambærilegri leið til að stýra umhverfisáhrifum: fyrirtæki og einstaklingar sem valda umhverfisskaða beri kostnað eða ábyrgð vegna hans. Kolefnisgjald er dæmi um slíkt gjald. Einnig má umbuna jákvæðri hegðun, til dæmis með skattaívilnunum eða öðrum umbunum til samtaka sem vinna að sjálfbærni í umhverfismálum. Slík stefna er mannhverf að því leyti að samtök eru látin bera ábyrgð á skaða sem þau valda samfélagi og hagsmunum fólks.
Djúpvistfræði og eigingildi náttúrunnar
Andstætt mannhyggjunni sem lengi hefur mótað vestræna hugsun um umhverfið gengur djúpvistfræði út frá því að allar lifandi verur séu verðmætar í sjálfum sér. Norski heimspekingurinn Arne Næss (1912–2009) setti hugtakið fyrst fram (Næss 1973). Hafi allt líf eigingildi á það allt virðingu skilið. Djúpvistfræði boðar því hófsemi í umgengni við umhverfið og líf annarra vera en manna.
Djúpvistfræði krefst grundvallarbreytingar á því hvernig við hugsum um okkur sjálf og tengsl okkar við náttúruna. Rangt sé að líta á okkur sem einangraða einstaklinga; skilja verði alla náttúruna, þar á meðal mannfólkið, út frá gagnkvæmum tengslum hennar. Af þessum tengslum leiðir ábyrgð á að virða eigingildi allra lifandi vera og styðja lífið í víðasta skilningi. Fyrsta skrefið er að verða næm fyrir hinum djúpu tengslum alls í náttúrunni. Þegar við sjáum okkur sem hluta stærri heildar, fremur en aðeins þennan líkama og þennan hug, viðurkennum við skyldu okkar til að hlúa að náttúrunni. Næss leit á djúpvistfræði sem hreyfingu fyrir róttæka nýja heimsmynd sem væri andstæð þeirri hefð að meta náttúruna aðeins sem tæki að mannlegum markmiðum.
Gagnrýnendur djúpvistfræði benda stundum á að hún endurspegli forréttindastöðu fólks í auðugum iðnríkjum. Minna iðnvædd ríki geti átt erfiðara með að setja umhverfisvernd í forgang þegar afkoma íbúanna er í húfi. Umhverfisaðgerðir geta verið smærri og fátækari ríkjum þungbærar, og ákall um umhverfisvernd hljómar ef til vill innantómt fyrir fólk sem berst daglega fyrir mat eða hreinu vatni.
Félagsvistfræði
Félagsvistfræðingar telja umhverfisvandamál spretta af sama gallaða stjórnmála- og efnahagskerfi og viðheldur ójöfnuði, kynþáttahyggju, kynjamisrétti og stéttaskiptingu. Kapítalisminn hafi komið á yfirráðum yfir bæði fólki og náttúru og gert náttúruna að enn einni markaðsvöru. Bandaríski stjórnmálaheimspekingurinn Murray Bookchin (1921–2006), einn af stofnendum félagsvistfræði, hafði mikil áhrif á þessa hugsun. Hann taldi flest eða öll vandamál umhverfiskreppunnar eiga rætur í langvarandi félagslegum vandamálum. Því yrði að leysa félagslegu vandamálin til að takast á við þau vistfræðilegu. Bookchin vildi breyta samfélaginu með því að hafna stórum valdakerfum og stórfyrirtækjum og efla smærri staðbundna hópa sem tengdust umhverfi sínu betur og væru meðvitaðri um það.
Einnig hafa vaknað áhyggjur af því að umhverfisvandamál bitni ójafnt á þjóðfélagshópum. Í bók Roberts Bullard, Dumping in Dixie (1990), er því haldið fram að umhverfisvernd sé samofin kynþátta- og félagshagfræðilegu réttlæti. Málið varðar því ekki aðeins heilsu einstaklinga heldur heilsu heilla samfélaga. Sérstaklega eru jaðarsett samfélög líklegri en önnur til að verða fyrir umhverfisvá. Vatnskreppan í Flint í Michigan er alræmt dæmi. Árið 2014 kom í ljós að drykkjarvatn borgarinnar var mjög blýmengað eftir að neyðarstjórnendur á vegum ríkisins ákváðu í sparnaðarskyni að taka vatn úr Flint-á í stað vatnskerfis Detroit. Vatnið innihélt bakteríur og krabbameinsvaldandi efni og leysti jafnframt blý úr vatnslögnum. Margir íbúar fengu útbrot, hárlos og hækkaðan styrk blýs í blóði (Denchak 2018). Annað dæmi er Suður-Bronx í New York, stundum kallað „mengunareyja“ vegna þess að þrjár stórar hraðbrautir mætast þar. Umferðarmengun hefur aukið tíðni astma og innlagna vegna hans meðal íbúa, sem eru að meirihluta svartir Bandaríkjamenn, fólk af rómönsk-amerískum uppruna og nýir innflytjendur (Butini 2018).
Sambærilegan mun á umhverfisvá má sjá á heimsvísu. Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 2016 kom fram að fólk í þróunarlöndum væri líklegra en fólk í auðugri ríkjum til að búa á landi sem hefði orðið fyrir mengun og efnamengun (Sameinuðu þjóðirnar 2016).