1212 Taugakerfið og taugavefur
Lykilhugtök
Lykilhugtök
- algjört torleiðnitímabil
- tímabil meðan á boðspennu stendur þegar önnur boðspenna getur ekki myndast vegna þess að spennustýrðu Na+-göngin eru óvirk
- boðspenna
- breyting á spennu yfir frumuhimnu sem svar við áreiti og leiðir til flutnings rafboðs; einkennandi fyrir taugafrumur og vöðvaþræði
- virkjunarhlið
- sá hluti spennustýrðra Na+-ganga sem opnast þegar himnuspennan nær örvunarþröskuldi
- stjarnfruma
- gerð tróðfrumu í miðtaugakerfi sem styður taugafrumur og viðheldur blóð-heilaþröskuldinum
- ósjálfráða taugakerfið (ÓTK)
- starfræn deild taugakerfisins sem annast samvægisviðbrögð sem samhæfa stjórnun hjartavöðva, sléttra vöðva og kirtilvefs
- sími
- eini frumuangi taugafrumu sem flytur rafboð, það er boðspennu, frá frumubolnum í átt að markfrumu
- símahóll
- mjókkandi hluti frumubols taugafrumu sem síminn gengur út frá
- símahluti
- einn mýelíneinangraður hluti síma sem afmarkast af Ranvier-móti á hvorum enda, að undanskildum þeim fyrsta sem tekur við af upphafshlutanum og þeim síðasta sem símaendinn tekur við af
- símaendi
- endi síma þar sem yfirleitt ganga nokkrar greinar í átt að markfrumunni
- símafrymi
- umfrymi síma sem er að samsetningu frábrugðið umfrymi frumubols taugafrumunnar
- lífmyndað amín
- flokkur taugaboðefna sem ensím mynda úr amínósýrum en hafa ekki lengur karboxýlhóp
- tvískauta
- lögun taugafrumu þar sem tveir frumuangar ganga út frá frumubolnum, einn sími og ein gripla
- blóð-heilaþröskuldur (BBB)
- lífeðlisfræðileg hindrun milli blóðrásar og miðtaugakerfis sem skapar verndað blóðflæði og takmarkar flutning efna inn í miðtaugakerfið
- heili
- stórt líffæri miðtaugakerfisins sem er gert úr hvítu og gráu efni, liggur innan höfuðkúpunnar og er samfellt mænunni
- miðtaugakerfi (MTK)
- líffærafræðileg deild taugakerfisins innan höfuðkúpu- og hrygggangshols, það er heili og mæna
- heilabörkur
- ysta lag gráa efnisins í heilanum þar sem meðvituð skynjun fer fram
- heila- og mænuvökvi (CSF)
- vökvi sem streymir um miðtaugakerfið og heilahólfsþekjufrumur í æðaflækjunni mynda með síun blóðs
- efnataugamót
- tenging milli tveggja taugafrumna eða milli taugafrumu og markfrumu þar sem taugaboðefni flæðir yfir örstutt bil
- kólínvirkt kerfi
- taugaboðefnakerfi asetýlkólíns sem nær til viðtaka þess og ensímsins asetýlkólínesterasa
- æðaflækja
- sérhæfð bygging með heilahólfsþekjufrumum sem klæða háræðar og sía blóð til að mynda heila- og mænuvökva í heilahólfunum fjórum
- samfelld leiðni
- hæg útbreiðsla boðspennu eftir ómýldum síma vegna spennustýrðra Na+-ganga sem liggja eftir endilangri frumuhimnunni
- gripla
- einn margra greinóttra frumuanga sem ganga út frá frumubol taugafrumu og taka við boðum um taugamót frá öðrum taugafrumum eða skynfrumum
- afskautun
- breyting á himnuspennu frá hvíldarspennu í átt að núlli
- áhrifaprótein
- ensím sem hvatar myndun nýrrar sameindar sem miðlar innan frumunnar boðinu sem barst viðtakanum
- raftaugamót
- tenging milli tveggja taugafrumna eða annarra rafvirkra frumna þar sem jónir streyma beint um göng sem liggja milli aðliggjandi frumuhimna þeirra
- rafefnafræðileg útilokun
- sú meginregla að hleypa jónum valbundið um göng eftir hleðslu þeirra
- iðrataugakerfi (ITK)
- taugavefur tengdur meltingarkerfinu sem annast taugastjórnun með tengingum við ósjálfráða taugakerfið
- heilahólfsþekjufruma
- gerð tróðfrumu í miðtaugakerfi sem myndar heila- og mænuvökva
- ertanleg himna
- frumuhimna sem stjórnar flutningi jóna þannig að rafboð geti myndast
- örvandi eftirmótaspenna (EPSP)
- stigspenna í eftirmótahimnu sem stafar af afskautun og eykur líkur á að boðspenna myndist
- G-prótín
- gúanósínþrífosfat-(GTP)-hýdrólasi sem færist frá viðtakapróteininu að áhrifapróteininu og virkjar það
- taugahnoð
- afmarkað safn frumubola taugafrumna í úttaugakerfinu
- hliðstýrður
- eiginleiki ganga sem ræður því hvernig þau opnast við tilteknar aðstæður, svo sem breytingu á spennu eða aflfræðilega aflögun
- kveikjuspenna
- stigspenna frá griplum einskauta frumu sem kemur boðspennu af stað í upphafshluta síma frumunnar
- tróðfruma
- ein af ýmsum frumugerðum taugavefs sem viðhalda vefnum og styðja að mestu leyti taugafrumur
- stigspenna
- breyting á himnuspennu sem er mismikil eftir styrk áreitisins sem veldur henni
- grátt efni
- svæði í taugakerfinu sem innihalda frumuboli taugafrumna en fáa eða enga mýlda síma; efnið er í raun gjarnan bleikt eða ljósbrúnt en kallast grátt til aðgreiningar frá hvítu efni
- óvirkjunarhlið
- sá hluti spennustýrðra Na+-ganga sem lokast þegar himnuspennan nær +30 mV
- hamlandi eftirmótaspenna (IPSP)
- stigspenna í eftirmótahimnu sem stafar af yfirskautun og dregur úr líkum á að boðspenna myndist
- upphafshluti
- fyrsti hluti símans þar sem hann gengur út frá símahólnum og rafboðin sem kallast boðspennur myndast
- samþætting
- starfsemi taugakerfisins sem tengir saman skynjun og æðri vitsmunastarfsemi, svo sem minni, nám og tilfinningar, og leiðir til svörunar
- jónagengur viðtaki
- taugaboðefnaviðtaki sem er jafnframt hlið jónaganga og opnast þegar taugaboðefnið binst honum
- lekagöng
- jónagöng sem opnast af handahófi og eru ekki hliðstýrð af tilteknum atburði; kallast einnig óhliðstýrð göng
- bindilstýrð göng
- annað heiti á jónagengum viðtaka þar sem taugaboðefni er bindillinn
- neðri hreyfitaugafruma
- seinni taugafruman í boðleið hreyfiskipunar sem tengist beinagrindarvöðva beint
- aflstýrð göng
- jónagöng sem opnast þegar aflfræðilegur atburður hefur bein áhrif á byggingu próteinsins
- himnuspenna
- dreifing hleðslu yfir frumuhimnu sem ræðst af hleðslu jóna
- efnaskiptatengdur viðtaki
- taugaboðefnaviðtaki sem er hluti prótínflóka sem veldur breytingum á efnaskiptum frumu
- smátróður
- gerð tróðfrumu í miðtaugakerfi sem gegnir hlutverki staðbundinnar ónæmisfrumu
- fjölskauta
- lögun taugafrumu með marga frumuanga, einn síma og tvær eða fleiri griplur
- múskarínviðtaki
- gerð asetýlkólínviðtaka sem einkennist af því að bindast einnig múskaríni og er efnaskiptatengdur viðtaki
- mýelín
- lípíðríkt einangrunarefni sem umlykur síma margra taugafrumna og hraðar flutningi rafboða
- mýelínslíður
- lípíðríkt einangrunarlag umhverfis síma sem fágriplufrumur mynda í miðtaugakerfi en Schwann-frumur í úttaugakerfi; auðveldar flutning rafboða
- taug
- strengslaga knippi síma í úttaugakerfinu sem flytur skynboð og svarsboð til og frá miðtaugakerfinu
- taugafruma
- fruma í taugavef sem myndar og breiðir rafboð fyrst og fremst inn í taugakerfið, innan þess og út úr því
- taugapeptíð
- gerð taugaboðefnis sem nær til prótínsameinda og styttri amínósýrukeðja
- taugaboðefni
- efnaboð sem losnar úr taugamótabólu taugafrumu og veldur breytingu í markfrumu
- nikótínviðtaki
- gerð asetýlkólínviðtaka sem einkennist af því að bindast einnig nikótíni og er jónagengur viðtaki
- Ranvier-mót
- bil milli tveggja mýldra svæða síma þar sem rafboðið styrkist þegar það breiðist eftir símanum
- ósértæk göng
- göng sem eru ekki sértæk fyrir eina jón fremur en aðra, svo sem ósértæk katjónagöng sem hleypa öllum jákvætt hlöðnum jónum yfir himnuna
- kjarni
- í taugakerfinu afmarkað safn starfsskyldra frumubola taugafrumna; „miðstöð“ tiltekinnar taugastarfsemi
- fágriplufruma
- gerð tróðfrumu í miðtaugakerfi sem myndar mýelíneinangrun um síma í brautum
- úttaugakerfi (ÚTK)
- líffærafræðileg deild taugakerfisins sem liggur að mestu utan höfuðkúpu- og hrygggangshols, það er allir hlutar þess að heila og mænu undanskildum
- eftirmótaspenna (PSP)
- stigspenna í eftirmótahimnu sem verður þegar taugaboðefni binst viðtakapróteinum
- fremri miðlæg heilafelling ennisblaðs
- svæði heilabarkarins sem myndar hreyfiskipanir og hýsir frumubol efri hreyfitaugafrumunnar
- frumuangi
- útskot frá frumubol; í taugafrumum eru sími og griplur frumuangar
- útbreiðsla
- flutningur boðspennu eftir endilöngum síma
- viðtakaspenna
- stigspenna í sérhæfðri skynfrumu sem veldur losun taugaboðefnis beint án boðspennu á milli
- torleiðnitímabil
- tímabil eftir að boðspenna hefst þegar önnur boðspenna getur ekki myndast
- afstætt torleiðnitímabil
- sá hluti torleiðnitímabils þegar ný boðspenna getur aðeins hafist við sterkara áreiti en kom fyrri boðspennunni af stað, vegna þess að spennustýrðu K+-göngin hafa ekki lokast
- endurskautun
- endurkoma himnuspennu í venjulegt neikvætt gildi í lok boðspennu
- viðnám
- eiginleiki síma sem tengist því hversu greiðlega agnir flæða um umfrymið; viðnámið er í öfugu hlutfalli við þvermál símans
- svörun
- starfsemi taugakerfisins sem veldur atburði í markvef, vöðva eða kirtli, vegna áreitis
- hvíldarhimnuspenna
- spennumunur sem mælist yfir frumuhimnu við stöðugt ástand, venjulega −70 mV
- stökkleiðni
- hröð útbreiðsla boðspennu eftir mýldum síma vegna þess að spennustýrð Na+-göng eru aðeins við Ranvier-mótin
- hnoðatróðfruma
- gerð tróðfrumu í úttaugakerfi sem styður taugafrumur í taugahnoðum
- Schwann-fruma
- gerð tróðfrumu í úttaugakerfi sem myndar mýelíneinangrun um síma í taugum
- skynjun
- starfsemi taugakerfisins sem tekur við upplýsingum úr umhverfinu og umbreytir þeim í rafboð taugavefs
- stærðarútilokun
- sú meginregla að hleypa jónum valbundið um göng eftir hlutfallslegri stærð þeirra
- frumubolur
- sá hluti taugafrumu sem inniheldur kjarnann, til aðgreiningar frá frumuöngunum, síma og griplum
- viljastýrða taugakerfið (VTK)
- starfræn deild taugakerfisins sem annast meðvitaða skynjun, viljastýrðar hreyfingar og viðbrögð beinagrindarvöðva
- rúmleg samlagning
- samlagning stigspenna víðs vegar um frumuhimnu taugafrumu þegar boð frá aðskildum fyrirmótaþáttum leggjast saman og koma boðspennu af stað
- mæna
- líffæri miðtaugakerfisins í hrygggangsholinu sem tengist jaðrinum um mænutaugar og miðlar viðbrögðum
- áreiti
- atburður í ytra eða innra umhverfi sem kemur fram sem virkni í skyntaugafrumu
- samlagast
- að leggjast saman, svo sem þegar samanlögð breyting eftirmótaspenna nálgast örvunarþröskuld himnunnar, annaðhvort yfir hluta himnunnar eða á tilteknu tímabili
- taugamót
- mjó tenging sem efnaboð fer yfir frá taugafrumu til næstu frumu og kemur nýju rafboði af stað í markfrumunni
- taugamótaglufa
- mjótt bil milli frumna við efnataugamót þar sem taugaboðefni flæðir frá fyrirmótaþætti til eftirmótaþáttar
- taugamótabóla
- útvíkkun á símaenda þar sem taugaboðefnissameindir losna yfir taugamót til markfrumu
- tímaleg samlagning
- samlagning stigspenna sem berast í röð á sama stað í taugafrumu og leiða til sterks boðs frá einu inntaki
- stúka
- svæði miðtaugakerfisins sem gegnir hlutverki tengistöðvar skynbrauta
- hitanemi
- gerð skynviðtaka sem umbreytir hitaáreiti í boðspennur í taugum
- örvunarþröskuldur
- sú himnuspenna sem kemur boðspennu af stað
- braut
- knippi síma í miðtaugakerfi sem gegna sama hlutverki og eiga sama uppruna
- einskauta
- lögun taugafrumu sem hefur aðeins einn frumuanga sem felur í sér bæði síma og griplu
- efri hreyfitaugafruma
- fyrsta taugafruman í boðleið hreyfiskipunar; frumubolur hennar er í heilaberki og hún myndar taugamót við neðri hreyfitaugafrumu í mænu
- heilahólf
- miðlægt holrúm í heilanum þar sem heila- og mænuvökvi myndast og streymir
- spennustýrð göng
- jónagöng sem opnast vegna breytingar á hleðsludreifingu yfir himnuna þar sem þau liggja
- hvítt efni
- svæði í taugakerfinu sem innihalda aðallega mýlda síma og sýnast hvít vegna mikils lípíðinnihalds mýelínsins