3.6.3 Að nota hugtakið orsakasamband
Verkefni
Setningarnar „fylgni er ekki orsakasamband“ og „tengsl eru ekki orsakasamband“ eru oft notaðar um aðstæður þar sem breytur tengjast, en önnur breytan veldur ekki hinni. Fylgni lýsir styrk sambands milli breyta, en orsakasamband merkir að breyting á annarri breytunni veldur raunverulega breytingu á hinni.
Lýstu breytupari sem passar við hvert skilyrði. Gættu þess að geta rökstutt svarið þitt.
Tvær breytur hafa orsakasamband.
Lausn
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi.
Lengd fóta einstaklings í tommum og skóstærð í karlaskóm. Lengri fætur valda því að einstaklingur þarf stærri skóstærð.
Tvær breytur hafa sterk tengsl, en þriðji þáttur gæti valdið breytingum á báðum breytum.
Lausn
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi.
Rafmagn sem sólarsellur framleiða og hlutfall fólks sem notar sólgleraugu við akstur eru líklega sterkt og jákvætt tengd. Orsökin er þó magn sólarljóss sem nær til jarðar, ekki að önnur þessara breyta valdi beint aukningu í hinni.
Breyturnar tengjast ekki.
Lausn
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi.
Fjöldi högga hjá tilteknum hafnaboltaleikmanni í hverjum leik á tímabili og verð á olíutunnu á leikdegi. Engin skynsamleg tengsl eru milli breytanna og mjög ólíklegt er að þær tengist, jafnvel vegna ytri þátta.
Hvernig eru tengsl og orsakasambönd lík?
Lausn
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi. Bæði tengsl og orsakasambönd sýna að tvö gagnasöfn eða tvær breytur tengjast á einhvern hátt.
Hvernig eru tengsl og orsakasambönd ólík?
Lausn
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi. Í orsakasambandi hefur önnur breytan áhrif á hina. Þegar aðeins er um tengsl að ræða geta aðrir þættir haft áhrif á sambandið, eða breyturnar geta einfaldlega haft fylgni án þess að önnur valdi hinni.
Hvernig eru tengsl og orsakasambönd ólík gagnasöfnum þar sem gögnin tengjast ekki?
Lausn
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi. Í tengslum og orsakasamböndum er einhvers konar samband eða samspil milli breytanna. Ótengd gögn geta verið tilviljanakenndar tölur eða tilviljanakenndar paranir gagnasafna.
Dýpkun
Notaðu eftirfarandi leiðbeiningar fyrir verkefni 1-4.
Skoðaðu fréttagreinar eða auglýsingar þar sem settar eru fram fullyrðingar um orsakasamband eða fylgni. Finndu tvær eða þrjár fullyrðingar og lestu eða horfðu á greinarnar eða auglýsingarnar. Svaraðu þessum spurningum fyrir hverja fullyrðingu.
1. Hver er fullyrðingin?
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi.
Fullyrðing 1: Grænt te lækkar blóðþrýsting.
Fullyrðing 2: Súkkulaði bætir heilsu.
Fullyrðing 3: Gos hjálpar gegn brjóstsviða.
2. Hvaða gögn eru lögð fram til stuðnings fullyrðingunni?
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi.
Fullyrðing 1: Rannsóknarhópar fengu annaðhvort grænt te eða drykk sem var litaður eins og grænt te í nokkrar vikur, og blóðþrýstingur þeirra var mældur fyrir og eftir rannsóknina.
Fullyrðing 2: Fjöldi andoxunarefna í súkkulaði var borinn saman við fjölda andoxunarefna í ávöxtum.
Fullyrðing 3: Engin gögn voru lögð fram önnur en að þetta virtist virka fyrir sumt fólk.
3. Virðast gögnin sýna fylgni eða orsakasamband? Útskýrðu hugsun þína.
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi.
Fullyrðing 1: Það virðast vera vísbendingar um fylgni, því samanburðarhópur var til staðar og blóðþrýstingur var mældur fyrir og eftir tedrykkju. Hins vegar var ekki sagt hvernig þátttakendum var raðað í hópa eða hvernig þeir voru valdir, svo ekki er ljóst hvort gögnin sýna orsakasamband.
Fullyrðing 2: Einu gögnin sem eru lögð fram eru um magn andoxunarefna í súkkulaði, svo gera þyrfti rannsókn á andoxunarefnum og heilsu til að sýna fram á fylgni eða orsakasamband.
Fullyrðing 3: Engin gögn sýna fylgni eða orsakasamband, því aðeins er vísað til reynslusögu.
4. Veldu fullyrðinguna sem hefur minnst eða engin gögn að baki. Lýstu tilraun eða annarri leið til að safna gögnum sem gætu sýnt fylgni eða orsakasamband.
Berðu svar þitt saman:
Svar getur verið með ýmsum hætti, en hér er dæmi.
Til að sýna hvort tengsl séu milli minni brjóstsviða og gosdrykkju, eða hvort gosdrykkja valdi minni brjóstsviða, þyrfti að raða þátttakendum af handahófi í mismunandi meðferðarhópa. Annar hópurinn fengi gosdrykk og hinn fengi lyfleysu. Síðan þyrfti að safna og bera saman gögn um brjóstsviðaeinkenni þátttakenda til að ákvarða hvort um fylgni eða orsakasamband væri að ræða.
Ítarefni
Er þetta orsakasamband?
Fylgni merkir að samband eða mynstur sé á milli gilda tveggja breyta. Dreifirit sýnir gögn um tvær breytur sem mengi punkta í xy-hnitakerfi og er gagnlegt tæki til að meta hvort fylgni sé milli breytanna.
Orsakasamband merkir að einn atburður veldur öðrum atburði. Aðeins er hægt að ákvarða orsakasamband með vel hannaðri tilraun. Í slíkum tilraunum fá sambærilegir hópar mismunandi meðferðir og niðurstöður hvers hóps eru rannsakaðar. Við getum aðeins ályktað að meðferð valdi áhrifum ef niðurstöður hópanna eru greinilega ólíkar.
Af hverju þýðir fylgni ekki orsakasamband?
Jafnvel þótt fylgni sé milli tveggja breyta getum við ekki ályktað að breyting á annarri breytunni valdi breytingu á hinni. Sambandið gæti verið tilviljun, eða þriðji þáttur gæti valdið því að báðar breyturnar breytast.
Dæmi
Liam safnaði gögnum um sölu á ís í vöfflu og loftræstitækjum í heimabæ sínum. Hann sá að þegar íssalan var lítil var sala á loftræstitækjum yfirleitt lítil, og þegar íssalan var mikil var sala á loftræstitækjum yfirleitt mikil.
Liam getur ályktað að sala á ís í vöfflu og sala á loftræstitækjum hafi jákvæða fylgni.
Liam getur ekki ályktað að meiri sala á ís í vöfflu valdi því að fleiri loftræstitæki seljist. Líklegt er að aukning í sölu á bæði ís og loftræstitækjum stafi af þriðja þætti: hærra hitastigi.