8.1 Technology Today

8.1Tækni nútímans

Þegar við sjáum nýjustu sýndarveruleikagleraugun er auðvelt að halda að tækni sé nýlegt fyrirbæri. Hún hefur þó frá tímum gufuvélarinnar og fram til fullkomnustu tækja í vélfæraskurðlækningum falist í því að beita vísindalegri þekkingu til að leysa vandamál daglegs lífs. Við kunnum að brosa að risavöxnum, klunnalegum tölvum áttunda áratugarins, sem höfðu minna geymslurými en ókeypis minnislykill nútímans. Eftir tuttugu ár er þó líklegt að grannar fartölvur okkar og símar, sem fylla vasana, þyki jafnforneskjuleg.

Hvað er tækni?

Ef einhver spyrði kennarann þinn hvaða kennslutækni væri notuð, myndi kennarinn líklega telja að átt væri við námsumsjónarkerfi, rafræn svarkerfi eða kynningarhugbúnað. Svarið „blýantur og pappír“ væri þó jafnframt fullkomlega rétt lýsing á tækni. Pappír og skriffæri eins og við þekkjum þau nú hefðu þótt ótrúlegar uppfinningar til forna. Að þau séu enn í notkun þrátt fyrir fjölda mögulegra staðgengla sýnir hversu vel þessi tækni hefur reynst.

Rétt eins og aðgangur að stafrænni tækni mótar líf okkar nú breytti tilkoma steinverkfæra lífsháttum og fæðuöflun forfeðra okkar. Tæknin þróast með því að hver nýjung byggir á fyrri útfærslum. Dæmin ná frá fyrsta reiknitækinu, talnagrind sem fundin var upp í Babýlon árið 2400 f.Kr., til forvera nútímatölvunnar sem Charles Babbage smíðaði árið 1882. Tækni mótar raunar alla þætti lífs okkar. Með vélvæðingu landbúnaðarins minnkaði þörfin fyrir handafl við plægingu, þreskingu, sáningu og uppskeru. Störfum til sveita fækkaði, þéttbýlisvæðing jókst og fæðingartíðni lækkaði, enda þurfti ekki lengur jafn stórar fjölskyldur til starfa á búunum. Í refsivörslukerfinu hafa DNA-greiningar gert kleift að sýna fram á sakleysi og bjargað lífi dauðadæmdra einstaklinga. Dæmin eru óþrjótandi. Tækni kemur við sögu á öllum sviðum lífs okkar.

Tæknilegur ójöfnuður

Ekki njóta allir samfélagslegra framfara til jafns. Tæknibreytingar geta sérstaklega aukið ójöfnuð og bilið getur breikkað sífellt hraðar. Þess vegna er nú lögð meiri áhersla á að tryggja öllum betri aðgang.

Tæknileg lagskipting tekur á sig tvenns konar mynd. Annars vegar birtist hún í stéttbundnum mun á tækniaðgangi, hinni svokölluðu stafrænu gjá. Sú gjá hefur hins vegar leitt af sér þekkingarbil, viðvarandi og vaxandi upplýsingamun milli fólks eftir því hversu góðan tækniaðgang það hefur. Nemendur í vel fjármögnuðum skólum komast einfaldlega oftar í snertingu við tækni en nemendur í skólum sem búa við þröngan fjárhag. Aukin reynsla eykur færni þeirra og þar með samkeppnishæfni á vinnumarkaði sem verður sífellt tæknivæddari. Samfélagið skiptist því í fólk sem býr yfir tækniþekkingu og fólk sem gerir það ekki. Þótt aðgengi batni hefur ekki tekist að brúa sífellt greinilegra bil í stafrænum viðbúnaði — getunni til að flokka, túlka og vinna úr þekkingu (Sciadas 2003).

Frá aldamótum hafa félagsvísindamenn vakið athygli á stafrænu gjánni, það er ójöfnum tækniaðgangi eftir kynþáttum, stéttum og landsvæðum. Hugtakið komst í almenna notkun árið 1996 þegar Al Gore, þáverandi varaforseti Bandaríkjanna, notaði það í ræðu. Á þessum árum tók einkatölvunotkun stórt stökk. Notendur voru 300.000 árið 1991 en orðnir fleiri en 10 milljónir árið 1996 (Rappaport 2009). Stafræna gjáin snerist að hluta um það hvaða byggðarlög fengu endurbætta innviði fyrir háhraðainternet. Uppbyggingin náði aðallega til efnaðra þéttbýlis- og úthverfasvæða en stórir hlutar landsins urðu út undan.

Undir lok tuttugustu aldar réð efnahagur byggðarlaga miklu um tækniaðgang nemenda í skólum. Í upphafi nýrrar aldar höfðu fátækari samfélög lítinn eða engan aðgang að tækni, en efnaðar fjölskyldur áttu einkatölvur og skólar í samfélögum þeirra buðu upp á nettengdar kennslustofur. Á fyrsta áratug 21. aldar lækkaði verð ódýrustu tölvanna hins vegar verulega og svo virtist sem stafræna gjáin væri að hverfa af sjálfu sér. Rannsóknir sýna þó enn mikinn mun á tækninotkun og internetaðgangi eftir kynþætti, stétt og aldri í Bandaríkjunum. Samkvæmt flestum rannsóknum er aftur á móti lítill munur á netnotkun fullorðinna karla og kvenna.

Gögn frá Pew Research Center (Perrin 2019) benda til þess að enn ein gjáin sé að myndast. Bandaríkjamenn af rómönskum og afrískum uppruna nota hlutfallslega oftar síma en hefðbundnar tölvur til að tengjast internetinu og sinna verkefnum þar. Um átta af hverjum tíu hvítum svarendum sögðust eiga tölvu, samanborið við um sex af hverjum tíu svörtum svarendum og svarendum af rómönskum uppruna. Hvítt fólk var einnig líklegra til að hafa breiðbandstengingu, það er háhraðainternet, heima. Um fjórðungur svartra svarenda og svarenda af rómönskum uppruna sagðist hins vegar eingöngu nota snjallsíma til að tengjast internetinu, mun hærra hlutfall en meðal hvítra svarenda. Þótt ætla mætti að tengimátinn skipti ekki máli er munurinn verulegur. Mun erfiðara er að uppfæra ferilskrá eða fylla út atvinnuumsókn í síma en í heimilistölvu með stórum skjá. Stafræna gjáin getur því falist í að hafa hvorki aðgang að tölvu né interneti. Hún getur líka falist í því að hafa ekki aðgang að þeirri nettækni sem veitir fólki raunveruleg tækifæri en ekki aðeins afþreyingu (Washington 2011).

Búseta er önnur hlið stafrænu gjárinnar. Manntalsgögn sem birt voru árið 2018 sýndu að á rannsóknartímabilinu 2013–2017 höfðu 78 prósent bandarískra heimila internetaðgang. Hlutfallið á landsbyggðinni og lágtekjusvæðum var hins vegar 13 prósentustigum undir landsmeðaltali. Gögnunum var safnað eftir sýslum og sýndu að hlutfallið var mun hærra í sýslum sem flokkuðust „að mestu í þéttbýli“ en í sýslum sem flokkuðust „að mestu í dreifbýli“. Lágtekjusýslur sem voru „alfarið í dreifbýli“ höfðu lægsta hlutfall heimila með internettengingu, um 60 prósent (Martin 2019).

Takmarkaður aðgangur að interneti og tölvum á heimilum getur meðal annars valdið því að fáir úr tilteknum samfélagshópum sæki tölvunámskeið, háskólanám í tölvugreinum og störf í upplýsingatækni. Sum skólahverfi reyna, oft með opinberum styrkjum eða stuðningi fyrirtækja, að vinna gegn þessum þætti stafrænu gjárinnar með því að útvega fólki sem þarf á þeim að halda tölvur gegn vægu gjaldi eða án endurgjalds. Samtök á borð við Code.org, Black Girls Code og Black Boys Code vinna gegn mismuninum með námsleiðum og sumarbúðum í tölvunarfræði og samstarfsverkefnum í kennslu með skólahverfum. Þau sinna einnig starfsþróun kennara, sem kann að skila mestum árangri til lengri tíma. Fyrir vikið hefur svörtum nemendum og nemendum af rómönskum uppruna fjölgað mjög á undanförnum árum í námskeiðum á borð við Advanced Placement Computer Science. Einnig hefur háskólanemum úr sömu hópum sem velja tölvugreinar fjölgað.

Deilt er um stafrænu gjána sem fyrirbæri. Sumir spyrja hvers vegna hún sé enn til eftir að fyrst var bent á hana fyrir meira en tuttugu árum. Aðrir efast um að hún sé yfirhöfuð til og leggja fram gögn máli sínu til stuðnings (American Press Institute 2015). Flestir sérfræðingar eru þó sammála um að COVID-19-faraldurinn hafi sýnt að stafræna gjáin sé enn til staðar, einkum í menntun. Milljónir nemenda urðu að stunda nám heima, en aðstaða þeirra var misjöfn hvað varðaði internetaðgang, þekkingu á vél- og hugbúnaði og getu til að leysa eigin tæknivanda (PRB 2020). Jafnvel eftir að stjórnvöld og menntastofnanir bættu aðgang og tæknibúnað stóð eftir vandinn sem fylgdi því að fjarkennsla var tekin upp án undirbúnings: Margir kennarar og nemendur ná ekki sama árangri ef öll samskipti fara fram um tölvuskjái. Stefnumótendur í menntamálum þurftu að taka erfiðar ákvarðanir við harðar deilur og finna jafnvægi milli sóttvarna, gæða menntunar, öryggis kennara, geðheilsu nemenda og síbreytilegrar stöðu faraldursins.

Stöðug samskipti og breytt tengsl

Hversu oft athugar þú hvort ný skilaboð eða tilkynningar hafi borist í símann? Ef venjur þínar eru dæmigerðar kann svarið að vera oftar en 100 sinnum á dag. (Erfitt er að nefna örugga tölu, því á nokkurra mánaða fresti birta samtök og fyrirtæki nýjar rannsóknir með uppfærðri tölfræði.) Hvar geymirðu símann á meðan þú sefur? Árið 2012 greindu rannsakendur frá eftirfarandi: „44 prósent farsímaeigenda hafa sofið með símann við rúmið til að missa örugglega ekki af símtölum, textaskilaboðum eða öðrum uppfærslum um nóttina og 29 prósent farsímaeigenda lýsa símanum sem ‚einhverju sem þau geta ekki hugsað sér að lifa án‘“ (Smith 2012). Aðeins þremur árum síðar kom fram í skýrslu Bank of America, sem oft er vitnað til, að 71 prósent svarenda svæfu með símann hjá sér (Kooser 2015). Nýrri könnun meðal 500 manna var hlutfallið 66 prósent, en þátttakendur voru allir fullorðnir (Abbott 2020). Kannanirnar og viðbrögðin við þeim kunna þó að hafa skekkst vegna þess hverjir völdu að taka þátt. Áður en farsímar urðu algengir höfðu margir síma í herberginu sínu, oft innan seilingar frá rúminu.

Farsímar auðvelda fólki að halda sambandi, skipuleggja sig og auka afköst, en sífelld tækjanotkun hefur einnig aðrar afleiðingar í Bandaríkjunum. Smith segir einnig: „Um fimmtungur farsímaeigenda segir að síminn hafi gert þeim að minnsta kosti nokkuð erfiðara að gleyma vinnunni heima eða um helgar, veita öðrum óskipta athygli eða einbeita sér að einu verkefni án truflunar“ (Smith 2012). Eins og fram kom í inngangi kaflans greinir jafnvel frægt fólk, sem kann að hafa notið mests ávinnings af auknum samskiptum og samfélagsmiðlum, frá álagi og áhyggjum af netviðveru sinni og afleiðingum hennar.

Þar sem svo margir nota samfélagsmiðla, bæði í Bandaríkjunum og annars staðar, kemur ekki á óvart að þeir séu öflugur vettvangur félagslegra breytinga og pólitískrar tjáningar. McKenna Pope, þrettán ára stúlka, safnaði til dæmis undirskriftum á internetinu til að hvetja Hasbro til að vinna gegn staðalmyndum kynjanna með kynhlutlausri útgáfu af Easy-Bake Oven í stað þess að bjóða leikfangið eingöngu í hefðbundnum bleikum lit (Kumar 2014). Hreyfingar á borð við MeToo og Black Lives Matter urðu áberandi meðal annars fyrir tilstilli þess sem stundum er kallað stafrænn aktívismi undir myllumerkjum. Síðar skráðu TikTok-notendur sem voru eindregið andvígir endurkjöri Donalds Trump sig fyrir nánast öllum sætum á stórum kosningafundi. Kosningateymið hafði búist við troðfullri höll, en þegar notendurnir mættu ekki var hún nær tóm. Síðar notuðu stuðningsmenn Trump samfélagsmiðilinn Parler til að skipuleggja og samhæfa eigin fjöldafund.

Slík útbreidd og áhrifamikil notkun hefur óhjákvæmilegar afleiðingar: Nýjar samskiptaleiðir ryðja eldri leiðum úr vegi. Sumum finnst símtöl forneskjuleg og jafnvel uppáþrengjandi og kjósa mun fremur textaskilaboð eða önnur forrit þar sem rödd er ekki notuð. Fjölmiðlarýnar, álitsgjafar um samskiptavenjur, vinir og ættingjar kunna að harma að fólk hefji og slíti samböndum með textaskilaboðum. Þessi samskiptamáti hefur þó reynst fólki þægilegri, einkum þeim yngri.

Hvaða áhrif hefur þetta? Ekki hafa allar tegundir sambanda verið rannsakaðar, en rannsóknir á ástarsamböndum hafa leitt í ljós athyglisverðar niðurstöður. Skoðum fyrst einstaka þætti sambands. Einn þeirra er tengslamyndun, það er böndin sem fólk myndar sín á milli. Rannsóknir sýna að stöðug skilaboðasamskipti styrkja tengslin verulega. Það virðist rökrétt: Fólk sem hefur stöðugt samband, segir hvert öðru hvar það er og veitir stuðning eða hvatningu myndar sterkari bönd. Sama rannsókn sýndi þó að þátttakendur mátu sambandið í heild veikara og síður fullnægjandi þegar textaskilaboð voru ráðandi í stað talssamskipta (Luo 2014).

Mörg okkar hafa einnig kynnst öðrum þætti sambanda: háði eða ójafnvægi. Rannsakendur hafa komist að því að nánir vinir sem reiða sig mjög á fartæki og skilaboð eru líklegri til að glíma við óhóflegt háð í sambandinu og ólíkar væntingar um samskipti. Í vináttusamböndum þar sem fartæki gegna minna hlutverki kann fólk að hafa mun sjaldnar samband. Í samböndum sem byggðust mikið á fartækjum komu fram sektarkennd og þrýstingur um að svara, það er tilfinning um að komast ekki undan samskiptunum (e. entrapment). Þetta tengdist almennri óánægju með sambandið (Hall 2012).

Friðhelgi, öryggi og stjórn á netinu

Eftir því sem við förum oftar á netið til að eiga félagsleg samskipti, deila efni, stunda viðskipti og geyma upplýsingar stækkar stafræna fótsporið sem við skiljum eftir. Jafnframt verðum við berskjaldaðri fyrir aðilum sem vilja misnota upplýsingarnar. Flestir Bandaríkjamenn virðast viðurkenna að aukin notkun internetsins og tengdra tækja hafi áhættu í för með sér, en afstaða þeirra til einstakra áhættuþátta breytist. Fólk metur til dæmis með ólíkum hætti þá áhættu sem stafar af einstaklingum, fyrirtækjum og stjórnvöldum. Pew Research Center kannar þessi viðhorf reglulega. Í nýlegri skýrslu komu eftirfarandi niðurstöður fram:

• 81 prósent töldu sig hafa litla stjórn á því hvaða gögnum fyrirtæki söfnuðu um þau; 84 prósent töldu hið sama um gagnasöfnun stjórnvalda.
• 62 prósent töldu ógerlegt að komast í gegnum heilan dag án þess að fyrirtæki söfnuðu um þau gögnum; 63 prósent töldu hið sama um stjórnvöld.
• 79 prósent höfðu áhyggjur af því hvernig fyrirtæki notuðu gögnin; 64 prósent höfðu sömu áhyggjur af stjórnvöldum.

Aðrar niðurstöður rannsóknarinnar sýndu að eldri Bandaríkjamenn höfðu meiri áhyggjur en þeir yngri. Svartir svarendur og svarendur af rómönskum uppruna voru jafnframt líklegri en hvítir svarendur til að telja stjórnvöld fylgjast með sér (Auxier 2019).

Afstaðan kemur meðal annars fram í því hvernig fólk bregst við ráðstöfunum til að vernda friðhelgi og öryggi. Sumir ergja sig í hvert sinn sem persónuverndartilkynning truflar þá og samþykkja hana einfaldlega án mikillar umhugsunar. Aðrir lesa hvert orð í samningnum og íhuga vandlega hvort þeir eigi að halda áfram.

Áhyggjur af friðhelgi á netinu ná einnig til þeirra sem fólk ber ábyrgð á. Samkvæmt bandarísku lögunum Child Online Privacy Protection Act um vernd friðhelgi barna á netinu verða skólahverfi að gæta tiltekinna þátta persónuverndar fyrir hönd nemenda. Þau mega því hvorki krefjast þess né hvetja nemendur yngri en þrettán ára til að veita persónuupplýsingar. Netmiðlar á borð við Instagram leyfa heldur ekki börnum yngri en þrettán ára að stofna aðgang. Þegar foreldrar stofna reikninga fyrir börn sín hafa miðlar á borð við YouTube og síðar TikTok innleitt takmarkanir sem eiga að hindra að börnin birti óviðeigandi efni eða að aðrir notendur hegði sér óviðeigandi gagnvart þeim. YouTube lokar til dæmis oft fyrir athugasemdir við myndbönd sem börn gera (Moreno 2020). TikTok bætti við persónuverndar- og öryggisráðstöfunum árið 2020, en snemma árs 2021 var miðillinn sakaður um að brjóta gegn reglum um öryggi og friðhelgi barna.

Þótt skólum og fyrirtækjum beri að gera ráðstafanir til að draga úr áhættu fyrir börn er foreldrum og forráðamönnum frjálst að taka eigin ákvarðanir fyrir hönd þeirra. Sumir foreldrar forðast að sýna börn sín á samfélagsmiðlum: Þeir birta engar myndir af þeim og biðja ættingja að gera slíkt hið sama (Levy 2019). Á hinum enda litrófsins reka sumir foreldrar samfélagsmiðlareikninga í nafni barna sinna. Á ensku eru þeir stundum nefndir „sharents“. Þeir kunna að birta skemmtileg myndbönd, kynna vörur með sýnikennslu eða myndum af mátun eða birta faglega teknar ljósmyndir í samstarfi við fata- eða tækjaframleiðendur. Hlutverk barns, jafnvel smábarns, sem áhrifavalds getur verið fjárhagslega ábatasamt. Þessi tekjumöguleiki hefur vakið áhuga framleiðenda á vörum allt frá hjálmum til dansfatnaðar (Allchin 2012).

Nethlutleysi

Nethlutleysi, sú meginregla að netþjónustuveitur meðhöndli öll gögn á internetinu jafnt, er eitt þeirra mála sem tekist er á um í bandarískri umræðu um internetaðgang og stafrænu gjána. Öðrum megin er sú skoðun að netþjónustuveitur, líkt og rafmagns- og vatnsveitur, eigi að teljast almannaþjónustuveitur með skyldu til jafns aðgangs (e. common carriers). Þeim væri þannig lögum samkvæmt óheimilt að mismuna eftir viðskiptavinum eða eðli gagnanna. Stuðningsmenn nethlutleysis telja að án slíkrar lagaverndar geti internetið skipst í „hraðar“ og „hægar“ akreinar. Frá sjónarhóli átakakenninga mætti benda á að slík mismunun gerði stórfyrirtækjum á borð við Amazon kleift að greiða netþjónustuveitum aukagjald fyrir hraðari þjónustu og ná þannig forskoti sem gæti hrakið litla, staðbundna keppinauta af markaðnum.

Andstæðingar telja aftur á móti að flokkun netþjónustuveitna sem almannaþjónustuveitna með jafnaðgangsskyldu legði á þær óhóflega reglubyrði og skerti möguleika fjarskiptafyrirtækja á arðbærum rekstri. Frá sjónarhóli virknihyggju mætti benda á að án hagnaðar fjárfestu fyrirtækin hvorki í endurbótum á netþjónustu sinni né útbreiðslu þjónustunnar til svæða sem búa við skerta þjónustu. Úrslit málsins eru í höndum Federal Communications Commission og alríkisstjórnarinnar. Þar þarf að ákveða hvernig setja megi sanngjarnar reglur um breiðbandsveitur án þess að skipta netnotendum í þá sem njóta góðs aðgangs og þá sem sitja eftir.