3.4 Theoretical Perspectives on Culture
3.4 Fræðileg sjónarhorn á menningu
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
- Fjallað um helstu fræðilegu sjónarhorn á menningu
Tónlist, tíska, tækni og gildi eru allt saman afurðir menningar. En hvað segja þessir þættir okkur? Hvernig skynja félagsfræðingar menningu og túlka hana með hliðsjón af þessum efnislegu og óefnislegu þáttum? Ljúkum umfjöllun okkar um menningu með því að skoða hana út frá þremur fræðilegum sjónarhornum: virknihyggju, átakakenningu og táknrænni samskiptahyggju.
Virknihyggjufólk lítur á samfélagið sem kerfi þar sem allir hlutar vinna saman að því að mynda starfhæfa heild. Mannslíkaminn er oft hafður til hliðsjónar sem líking. Samkvæmt þessu sjónarhorni geta samfélög ekki verið til án menningar. Menningarviðmið stuðla að greiðri starfsemi samfélagsins og menningarleg gildi vísa fólki veginn þegar það tekur ákvarðanir. Líkt og samfélagsþegnar vinna saman að því að uppfylla þarfir samfélagsins mætir menning félagslegum og persónulegum þörfum þeirra.
Virknihyggjufólk rannsakar menningu einnig með tilliti til þeirra gilda sem hún endurspeglar. Menntun er til að mynda mikils metin í Bandaríkjunum. Bæði efnisleg umgjörð menntunar — kennslustofur, kennslubækur, bókasöfn, menntatækni og heimavistir — og óefnislegir þættir hennar, svo sem tilteknar kennsluaðferðir, sýna hve mikla áherslu samfélagið leggur á menntun þegna sinna. Ef menntun fælist hins vegar aðeins í leiðbeiningum og takmörkuðu námsefni, án allrar þessarar umgjarðar, bæri það vott um að menningin legði minna upp úr henni.
Virknihyggjufólk telur ólíka menningarflokka gegna margvíslegum hlutverkum. Að tilheyra menningu, jaðarmenningu eða gagnmenningu skapar félagsskap og félagslega samheldni. Það gagnast jafnframt stærra samfélaginu með því að skapa sameiginlegan vettvang fyrir fólk sem aðhyllist svipaðar hugmyndir.
Átakakenningarfólk gengur hins vegar út frá því að félagsgerð einkennist í eðli sínu af ójöfnuði sem sprettur af valdamun, meðal annars eftir stétt, kyni, kynþætti og aldri. Í þeirra augum styrkja viðteknar kennsluaðferðir ríkjandi menningu og þau forréttindi sem henni fylgja. Söguleg reynsla tiltekinna hópa — til dæmis hópa sem skilgreindir eru út frá kynþætti, kyni eða stétt — og frásagnir sem varpa neikvæðu ljósi á ríkjandi menningu hafa gjarnan verið útilokaðar úr sögubókum. Í bandarískri sögukennslu var lengi lítið fjallað um árásirnar á frumbyggja og samfélög þeirra sem fylgdu nýlenduvæðingu landsins sem varð Bandaríkin. Nýrra dæmi er að meiri athygli hefur beinst að kynþáttaóeirðum og fjöldamorðum á grundvelli kynþáttar, svo sem fjöldamorðunum í Tulsa. Þótt fjölmiðlar hafi fjallað ítarlega um þau árið 1921 var þeim sleppt úr mörgum almennum yfirlitsritum um sögu Bandaríkjanna á þessu tímabili. Þegar þáttur í Watchmen á HBO sýndi atburðinn í áhrifamiklum og skelfilegum smáatriðum undruðust margir bæði að þetta hefði gerst og að atburðurinn hefði aldrei komið til tals í kennslu þeirra (Ware 2019).
Þessi útilokun úr sögulegri frásögn einskorðast ekki við Bandaríkin. Nemendum í Norður-Kóreu er kennt að leiðtogi landsins sé velviljaður, en þeir fá engar upplýsingar um illa meðferð hans á stórum hluta þjóðarinnar. Að sögn flóttafólks frá landinu og sérfræðinga í málefnum Norður-Kóreu vinna ríkisfjölmiðlar og menntastofnanir markvisst að því að íbúar átti sig ekki á hve mjög landið sker sig úr öðrum ríkjum, þótt hungursneyðir og bágborið efnahagsástand blasi við (Jacobs 2019).
Ójöfnuður getur orðið hluti af gildiskerfi menningar og fest sig í sessi í lögum, stefnum og verklagi. Þannig geta valdamiklir hópar kúgað þá sem minni völd hafa. Menningarviðmið samfélags gagnast sumum en skaða aðra. Konur fengu ekki kosningarétt í Bandaríkjunum fyrr en árið 1920, sem torveldaði þeim að fá samþykkt lög til verndar réttindum sínum á heimilum og vinnustöðum. Samkynja pörum var neitað um rétt til hjónabands í Bandaríkjunum til ársins 2015. Annars staðar í heiminum eru hjónabönd samkynja para aðeins lögleg í 31 af 195 ríkjum heims.
Í átakakenningum er sérstök áhersla lögð á áhrif efnahagslegrar framleiðslu og efnishyggju. Þetta sjónarhorn varpar meðal annars ljósi á tæknifíkn ríkra þjóða andspænis skorti á tækni og menntun í fátækum þjóðum. Átakakenningarfólk telur kerfi efnislegrar framleiðslu í samfélaginu hafa áhrif á alla aðra menningarþætti. Valdalitlir hópar hafa jafnframt færri tækifæri til að laga sig að menningarbreytingum. Þetta sjónarhorn er andstætt virknihyggju. Virknihyggjufólk telur að hefðir, hversdagsvenjur og gildi hjálpi einstaklingum að fóta sig í lífinu og stuðli að greiðri starfsemi samfélagsins. Átakakenningarfólk rannsakar hins vegar félagsleg og menningarleg átök, meðal annars þau völd og forréttindi sem sumir öðlast með því að viðhalda ríkjandi menningu sem styður stöðu þeirra í samfélaginu.
Táknræn samskiptahyggja beinir sjónum öðru fremur að samskiptum augliti til auglitis og þeirri menningarlegu merkingu sem skapast milli samfélagsþegna. Þetta er greining á míkróstigi. Í stað þess að bera saman aðgengi ríkra og fátækra skoðar samskiptahyggjufólk hvernig fólk skapar menningu og viðheldur henni með samskiptum sínum og túlkun á athöfnum hvers annars. Menningarhættir lifa þannig áfram fyrir atbeina fólks. Fylgjendur kenningarinnar líta á mannleg samskipti sem stöðugt ferli þar sem fólk leggur merkingu bæði í hluti umhverfisins og athafnir annarra. Allir hlutir og athafnir geta haft táknræna merkingu og tungumálið gerir fólki kleift að setja fram túlkun sína og miðla henni til annarra. Samskiptahyggjufólk lítur því á menningu sem síbreytilega; hún ræðst af því hvernig fólk túlkar merkingu og miðlar henni í samskiptum. Það rannsakar einnig hvernig tungumál breytast: orð bætast við eða hverfa, merking þeirra tekur breytingum og orð berast úr einu tungumáli í annað.
Við hófum þennan kafla á spurningunni: „Hvað er menning?“ Menning felur í sér gildi, viðhorf, viðmið, tungumál, venjur og gripi samfélags. Þar sem menning er lærð tekur hún einnig til þess hvernig fólk hugsar og tjáir sig. Þótt við kunnum að líta á okkur sem sjálfstæða einstaklinga verðum við að gera okkur grein fyrir áhrifum menningar á okkur og lifnaðarhætti okkar. Við tökum annars vegar í arf tungumál sem mótar skynjun okkar og hins vegar hegðunarmynstur sem tengjast fjölskyldu, vinum, trú og stjórnmálum.
Menning veitir að vissu marki félagslega festu. Sameiginleg menning er enda eitt af því sem skilgreinir samfélög. Þjóðir gætu ekki orðið til ef fólk deildi ekki menningarlegum grunni. Samfélög gætu ekki þrifist án sameiginlegrar arfleifðar og tungumáls og siðmenning gæti ekki starfað ef ekki ríkti víðtæk samstaða um gildi og félagslegt taumhald.
Menning varðveitist þegar henni er miðlað frá einni kynslóð til annarrar, en hún tekur jafnframt breytingum fyrir tilstilli nýsköpunar, uppgötvana og menningarlegrar útbreiðslu. Menningarheimar eru því félagslegar hugsmíðar. Samfélagið samþykkir suma hluti og hugmyndir en hafnar öðrum og ræður þannig hvað verður hluti af menningunni. Þótt mörk eigin menningar setji okkur skorður getum við sem manneskjur efast um gildi og tekið meðvitaðar ákvarðanir. Ekkert sýnir þetta frelsi betur en menningarleg fjölbreytni heimsins. Því meira sem við kynnum okkur aðra menningarheima, þeim mun betur skiljum við okkar eigin.