2.3 Ethical Concerns

2.3Siðferðileg álitamál

Rannsóknir félagsfræðinga varpa ljósi á mannlega hegðun. Þekkingin sem af þeim hlýst getur stuðlað að jákvæðum samfélagsbreytingum og felur því jafnframt í sér mikla ábyrgð. Eins og öðru vísindafólki ber félagsfræðingum að tryggja að rannsóknir þeirra skaði hvorki þátttakendur né þá hópa sem þær fjalla um.

Þýski félagsfræðingurinn Max Weber (1864–1920), einn af frumkvöðlum fræðigreinarinnar, benti á annað grundvallaratriði í siðferði rannsókna. Hann gerði sér grein fyrir því að persónuleg gildi rannsakandans gætu haft áhrif á hvernig niðurstöður væru settar fram. Þótt hann viðurkenndi að slík gildi kynnu að móta suma þætti rannsóknarsniðsins taldi hann óheimilt að láta þau ráða túlkun svara. Að mati Webers ber félagsfræðingum að gæta hlutleysis gagnvart gildum (gildishlutleysis), sem felst í því að vera óhlutdrægir, forðast hlutdrægni og fella ekki gildisdóma við framkvæmd rannsóknarinnar eða birtingu niðurstaðna (Weber, 1949). Þeim ber jafnframt að birta niðurstöðurnar án þess að undanskilja mikilvæg gögn eða afbaka þau.

Er algjört hlutleysi gagnvart gildum mögulegt? Margir félagsfræðingar telja svo ekki vera. Þeir benda á að einhver gildishlutdrægni geti ætíð leynst í félagsfræðilegum rannsóknum. Það ógildir ekki niðurstöðurnar en minnir lesendur á að þær lýsa einu sjónarhorni sem styðst við staðreyndir fremur en hinum eina sannleika. Við rannsóknir á félagslegum stofnunum reyna félagsfræðingar því að gæta sem mestrar hlutlægni og forðast að fella dóma. Við gagnaöflun og greiningu leitast þeir sérstaklega við að greina og vinna gegn ómeðvitaðri hlutdrægni. Gögn mega ekki vera löguð að fyrir fram ákveðinni niðurstöðu eða pólitískri eða siðferðilegri afstöðu. Siðferðileg skylda rannsakenda er að greina frá því sem gögnin sýna, jafnvel þegar niðurstöðurnar ganga gegn eigin skoðunum, væntingum eða almennum viðhorfum.

American Sociological Association (ASA), bandaríska félagsfræðifélagið, er helsta fagfélag félagsfræðinga í Norður-Ameríku og jafnframt mikilvæg upplýsingaveita fyrir nemendur. Félagið gefur út siðareglur, það er formlegar leiðbeiningar um framkvæmd félagsfræðilegra rannsókna sem byggjast á meginreglum og siðferðilegum viðmiðum fræðigreinarinnar. Félagsfræðingar settu reglurnar fyrst við Johns Hopkins-háskóla árið 1905 og endurskoðuðu þær árið 1997. Þegar rannsókn beinist að fólki kveða reglurnar á um að rannsakendur:

1. gæti hlutlægni og heilinda við rannsóknina
2. virði rétt þátttakenda til friðhelgi einkalífs og mannhelgi
3. verndi þátttakendur gegn skaða
4. gæti trúnaðar
5. afli upplýsts samþykkis
6. tilgreini framlag og aðstoð annarra
7. geri grein fyrir fjármögnun rannsóknarinnar

Þegar þessum reglum er ekki fylgt er öryggi og velferð þátttakenda stefnt í hættu. Sagan geymir fjölmörg dæmi um rannsóknir sem brutu gegn siðferðilegum viðmiðum. Nokkrum þeirra er lýst hér á eftir.

Tuskegee-rannsóknin: Rannsóknin hófst árið 1932 í Macon-sýslu í Alabama og þátttakendur voru 600 svartir bandarískir karlar. Af þeim höfðu 399 greinst með sárasótt. Þeim var sagt að þeir væru með sjúkdóm sem kallaður væri „slæmt blóð“. Á árunum 1940–1949 varð penicillín viðurkennd meðferð við sárasótt. Körlunum var þó neitað um lyfið svo rannsakendur gætu fylgst með „hvaða áhrif ómeðhöndluð sárasótt hefði á svarta bandaríska karlmenn“ (Caplan, 2007).

Henrietta Lacks: Það er kaldhæðnislegt að rannsóknin fór fram á sjúkrahúsi tengdu Johns Hopkins-háskóla, einmitt þeirri stofnun sem siðareglur ASA voru upphaflega mótaðar við. Árið 1951 var Henrietta Lacks í meðferð við leghálskrabbameini á Johns Hopkins-sjúkrahúsinu. Þá komust læknar að því að frumur hennar voru „ódauðlegar“: þær gátu fjölgað sér hratt og endalaust og höfðu því mikið gildi fyrir læknisfræðilegar rannsóknir. Án samþykkis hennar tóku læknarnir frumur úr líkama hennar, dreifðu þeim til annarra rannsakenda og ræktuðu úr þeim fjölda frumulína. Frumurnar voru síðan ræktaðar í stórum stíl og notaðar víða í rannsóknum og meðferðarþróun, meðal annars við þróun bóluefnis gegn mænusótt. Í dag eru þær þekktar um allan heim sem HeLa-frumur (Shah, 2010).

Milgram-tilraunin: Árið 1961 gerði sálfræðingurinn Stanley Milgram tilraun við Yale-háskóla til að kanna hve langt fólk væri reiðubúið að ganga í hlýðni við yfirvald, jafnvel þegar fyrirmælin brytu gegn samvisku þess. Þátttakendur í hlutverki kennara töldu sig gefa nemendum rafstuð fyrir röng svör við spurningum um orðapör. Þótt kennararnir lýstu vaxandi áhyggjum eftir því sem rafstuðin áttu að verða sterkari var þeim skipað að halda áfram. Siðferðilega álitamálið var hið mikla andlega álag sem þeir urðu fyrir vegna þess að þeir töldu sig valda öðru fólki sársauka (Vogel, 2014).

Philip Zimbardo og Stanford-fangelsistilraunin: Árið 1971 rannsakaði sálfræðingurinn Philip Zimbardo hóp nemenda við Stanford-háskóla. Sumum var falið hlutverk fanga og öðrum hlutverk fangavarða og þeim var gert að haga sér í samræmi við hlutverkin. Tilraunin átti að standa í tvær vikur en var stöðvuð eftir aðeins sex daga vegna illrar meðferðar á „föngunum“ og alvarlegra afleiðinga tilraunarinnar. Auk siðferðilegrar gagnrýni hefur réttmæti rannsóknarinnar verið dregið í efa eftir að þátttakendur greindu frá því að rannsakendur hefðu sagt þeim hvernig þeir ættu að hegða sér.

Laud Humphreys: Á árunum 1960–1969 rannsakaði Laud Humphreys samskipti karla á almenningssalerni í garði sem var þekktur samkomustaður þeirra sem leituðu kynferðislegra samskipta við aðra karla. Hann vildi kanna ólíkan bakgrunn og hvatir þessara karla. Rannsóknin sætti siðferðilegri gagnrýni vegna þess að Humphreys leyndi bæði hver hann var og hvert markmið hans var þegar hann fylgdist með körlunum og tók viðtöl við þá (Nardi, 1995).