2.1 Nálganir í félagsfræðirannsóknum

2.1Nálganir í félagsfræðirannsóknum

Þegar félagsfræðingar skoða heiminn með félagsfræðilegum augum og spyrja spurninga getur hvað sem er orðið rannsóknarefni. Sérhver hlið mannlegrar hegðunar er rannsakanleg. Þeir beina gagnrýnum spurningum að þeim heimi sem fólk hefur skapað og býr í og greina hegðunarmynstur sem birtast í daglegu lífi. Með félagsfræðilegum aðferðum og kerfisbundnum rannsóknum, hvort sem stuðst er við vísindalega aðferð eða fræðilegan túlkunarramma, hafa félagsfræðingar meðal annars greint mynstur á vinnustöðum sem hafa breytt starfsháttum heilla atvinnugreina, mynstur innan fjölskyldna sem hafa aukið gagnkvæman skilning fjölskyldumeðlima og mynstur í menntakerfinu sem hafa stuðlað að breyttu skipulagi kennslustarfs.

Rannsóknarferlið hefst oft á spurningu um hvernig eða hvers vegna eitthvað gerist. Spurningin getur varðað nýja þróun eða gamalkunnan þátt mannlífsins. Þegar hún hefur verið afmörkuð tekur við ítarleg leit að svari. Rannsakandinn þarf þá að ákveða hvernig rannsóknin verður hönnuð, til dæmis hvort beitt verður vísindalegri nálgun eða túlkunarramma. Hér á eftir er fjallað um þessar ólíku leiðir til þekkingar.

Vísindalega aðferðin

Félagsfræðingar beita þrautreyndum rannsóknaraðferðum, svo sem tilraunum, spurningakönnunum og vettvangsrannsóknum. Fólk og félagsleg samskipti þess eru þó svo margbreytileg að nær ógerlegt getur virst að kortleggja þau eða skýra. Við tengjum vísindi ef til vill fremur við uppgötvanir, efnahvörf eða prófanir á því hvort hugmyndir standist en við rannsóknir á blæbrigðum mannlegrar hegðunar.

Einmitt margbreytileiki mannlegrar hegðunar gerir vísindaleg líkön gagnleg við rannsóknir á henni. Vísindalegt rannsóknarferli setur rannsókninni skýr viðmið sem stuðla að hlutlægum og nákvæmum niðurstöðum. Aðferðirnar afmarka viðfangsefnið, beina athyglinni að tilteknum þáttum þess og skapa skipulag fyrir niðurstöðurnar.

Vísindaleg aðferð felst í því að þróa og prófa kenningar um félagsheiminn á grundvelli reynslugagna. Hún byggist á kerfisbundnum athugunum á reynsluheiminum, miðar að hlutlægni og einkennist af gagnrýni, efasemdum og rökhugsun. Aðferðin fylgir hefðbundinni röð sex skrefa sem hefur mótast í vísindastarfi um aldaraðir.

Markmið félagsfræðirannsókna er ekki aðeins að skera úr um hvort staðhæfingar séu réttar eða rangar. Niðurstöðurnar veita oft nýja sýn á mannlega hegðun og félagslegar venjur, opna aðgang að þekkingu á menningu, siðum og trú annarra og auka skilning á þróun og viðhorfum.

Félagsfræðingar kanna almennt hvernig félagsleg einkenni tengjast tilteknum niðurstöðum. Hvernig vegnar ólíkum samfélögum til dæmis þegar litið er til sálrænnar vellíðanar, samheldni, fjölbreytni atvinnulífs, auðs og tíðni afbrota? Starfa þau hnökralaust? Oft líta félagsfræðingar undir yfirborðið til að finna hindranir sem koma í veg fyrir að grunnþörfum fólks sé mætt. Þeir geta einnig rannsakað umhverfisáhrif og hegðunarmynstur sem tengjast afbrotum, vímuefnaneyslu, skilnuðum, fátækt, óráðgerðum þungunum eða veikindum. Viðfangsefnin eru þó alls ekki bundin við skaðlega hegðun eða erfiðar aðstæður. Félagsvísindafólk rannsakar einnig ferðavenjur, hollt mataræði, hverfasamtök, mynstur í háskólanámi, leiki, almenningsgarða og hreyfingu.

Vísindaleg aðferð nýtist félagsfræðingum bæði við söfnun gagna og við túlkun þeirra og greiningu. Þeir beita vísindalegri rökvísi og leitast markvisst við að gæta hlutlægni. Niðurstöðurnar skipta þá máli, en þeir mega ekki vera bundnir fyrirfram ákveðinni niðurstöðu eða láta pólitísk og félagsleg markmið sín stýra rannsókninni. Það merkir ekki að rannsakendur séu persónulausir eða skoðanalausir. Með meðvitaðri beitingu vísindalegrar aðferðar leitast þeir hins vegar við að tryggja sem mesta hlutlægni, skýra afmörkun og samkvæmni við söfnun og greiningu rannsóknargagna.

Kerfisbundið eðli vísindalegrar aðferðar hefur reynst gagnlegt við mótun félagsfræðirannsókna. Hún felur í sér skipulega röð skrefa sem stuðlar að hlutlægni og samkvæmni þegar félagslegt viðfangsefni er rannsakað. Skrefin skapa forsendur fyrir nákvæmni, áreiðanleika og réttmæti og leggja sameiginlegan grunn að umræðu og greiningu (Merton 1963). Yfirleitt er vísindalegri aðferð skipt í sex skref sem lýst er hér á eftir.

Skref 1: Spyrja spurningar eða velja rannsóknarefni

Fyrsta skref vísindalegrar aðferðar er að setja fram spurningu, velja viðfangsefni og afmarka áhugasviðið. Efnið þarf að vera nægilega þröngt til að unnt sé að rannsaka það á tilteknum stað og tíma. Spurningin „Geta samfélög búið við varanlega hamingju?“ væri of óljós. Hún þarf þó einnig að vera nógu víð til að hafa almennt fræðilegt gildi. Spurningin „Hvað segja persónulegar hreinlætisvenjur um gildi nemenda í XYZ-framhaldsskóla?“ væri of þröng. Félagsfræðingar leitast því við að móta spurningar sem varpa ljósi á skýrt afmörkuð mynstur og tengsl.

Í rannsókn á hreinlæti mætti til dæmis skilgreina hreinlæti sem „persónulegar venjur sem miða að því að viðhalda útliti fremur en heilsu“ og spyrja: „Hvernig endurspegla ólíkar hreinlætisvenjur það menningarlega gildi sem lagt er á útlit?“

Skref 2: Gera fræðilegt yfirlit og kanna fyrirliggjandi heimildir

Næsta skref er að afla bakgrunnsupplýsinga með fræðilegu yfirliti, það er skipulegri könnun á fyrirliggjandi rannsóknum á sama eða skyldu efni. Leit í bókasöfnum og á netinu ásamt yfirferð fræðitímarita leiðir í ljós hvað þegar hefur verið rannsakað. Þannig öðlast rannsakendur yfirsýn yfir fyrri rannsóknir, koma auga á eyður í þekkingunni og geta byggt eigin rannsókn á því sem þegar er vitað. Allir rannsakendur, einnig nemendur, bera ábyrgð á að vísa rétt til þeirra heimilda sem þeir nota eða styðjast við. Nota má áður birt efni til að styðja sjálfstætt sjónarhorn, en alltaf verður að geta heimilda og aldrei má eigna sér efni annarra.

Í rannsókn á afbrotum gæti rannsakandi einnig farið yfir fyrirliggjandi gögn úr dómskerfinu, gagnagrunnum lögreglu og fangelsum auk viðtala við brotamenn, fangaverði og fangelsisstjóra. Slík gögn þarf að skoða ásamt fyrri rannsóknum til að meta hvernig þau geti fyllt upp í eyður í þekkingunni. Yfirferð fyrirliggjandi heimilda eykur þekkingu rannsakenda, skerpir rannsóknarspurninguna og bætir rannsóknarsniðið.

Skref 3: Setja fram tilgátu

Tilgáta er bráðabirgðaskýring á fyrirbæri sem byggist á hugmynd um tengsl þess við einn eða fleiri orsakaþætti. Í félagsfræði felur tilgáta oft í sér spá um hvernig ein tegund mannlegrar hegðunar hefur áhrif á aðra. Hana má til dæmis setja fram sem „ef … þá“-fullyrðingu. Dæmi úr rannsóknum á afbrotum væri: Ef atvinnuleysi eykst, eykst tíðni afbrota.

Í félagsfræðirannsókn skilgreinir rannsakandinn einn þátt mannlegrar hegðunar sem frumbreytu og kannar áhrif hennar á fylgibreytu. Hvaða áhrif hefur kyn (frumbreyta) á tekjur (fylgibreyta)? Hvaða áhrif hafa trúarbrögð einstaklings (frumbreyta) á fjölskyldustærð (fylgibreyta)? Hvaða áhrif hefur menntunarstig (frumbreyta) á þjóðfélagsstétt (fylgibreytu)?

Tökum dæmi úr töflu 2.1. Rannsakandi gæti sett fram þá tilgátu að kennsla í góðum hreinlætisvenjum (frumbreytan) efli sjálfsvirðingu barna (fylgibreytan). Tilgátunni má þó einnig snúa við: félagsfræðingur gæti spáð því að aukin sjálfsvirðing barns (frumbreytan) bæti hreinlætisvenjur þess (nú fylgibreytan). Mikilvægt er að greina frum- og fylgibreytu rétt. Eins og dæmið um hreinlæti sýnir er ekki nóg að finna tvær breytur sem tengjast; tilgátan verður að tilgreina hvers konar tengslum er spáð á milli þeirra.

Skref 4: Hanna og framkvæma rannsókn

Rannsóknir eru hannaðar með það að markmiði að tryggja sem mestan áreiðanleika, það er að sömu niðurstöður fáist þegar rannsóknin er endurtekin. Áreiðanleiki eykur líkurnar á að niðurstaða sem fæst hjá einum einstaklingi eða við tilteknar aðstæður fáist einnig hjá öðrum í sama hópi eða við sambærilegar aðstæður. Matreiðsla byggist að nokkru leyti á vísindalegum vinnubrögðum. Ef sama uppskrift er fylgt og hráefnin mæld með sams konar mælitæki, til dæmis mælibolla, ætti niðurstaðan að verða sú sama. Mælibollinn eykur nákvæmni mælingarinnar. Sé hráefnið hins vegar mælt með ónákvæmara tæki, til dæmis með því að nota höndina í stað mælibolla, er óvíst að niðurstaðan verði endurtekanleg. Nákvæm tæki og aðferðir auka því áreiðanleika.

Rannsakendur þurfa einnig að tryggja réttmæti, það er að rannsóknin mæli í raun það sem henni er ætlað að mæla. Til að niðurstöður verði bæði áreiðanlegar og réttmætar setja félagsfræðingar fram aðgerðabundna skilgreiningu á hverju hugtaki eða breytu. Þá er hugtakið skilgreint með þeim áþreifanlegu skrefum sem þarf til að mæla það á hlutlægan hátt, og tilgreint hvaða sýnilega eða mælanlega ástand telst birtingarmynd þess. Þegar hugtak hefur verið aðgerðabundið geta allir rannsakendur safnað gögnum um það á kerfisbundinn og endurtekningarhæfan hátt. Þeir geta jafnframt metið hvort tilraunin eða aðferðin endurspegli með réttmætum hætti það fyrirbæri sem ætlunin var að rannsaka.

Í rannsókn á því hvernig námsaðstoð bætir einkunnir mætti til dæmis skilgreina „námsaðstoð“ sem „einstaklingsbundna aðstoð sérfræðings á viðkomandi sviði sem menntastofnun ræður“. Einn rannsakandi gæti miðað „góða“ einkunn við C eða hærra en annar við B+ eða hærra. Til að unnt sé að endurtaka rannsóknina og niðurstöðurnar hljóti viðurkenningu í vísindasamfélaginu þurfa rannsakendur að styðjast við sömu stöðluðu aðgerðabundnu skilgreininguna. Slíkar skilgreiningar afmarka mælinguna og setja viðmiðunarmörk sem tryggja samkvæmni og endurtekningarhæfni.

Í næsta hluta kaflans er fjallað nánar um rannsóknaraðferðir.

Skref 5: Draga ályktanir

Þegar rannsóknarsniðið liggur fyrir safna félagsfræðingar gögnum, setja þau fram í töflum eða flokka þau og greina síðan til að draga ályktanir. Styðji greiningin tilgátuna geta rannsakendur rætt hvaða þýðingu niðurstöðurnar hafi fyrir kenninguna eða þá stefnumótandi lausn sem rannsóknin beindist að. Styðji greiningin ekki tilgátuna geta þeir íhugað að endurtaka rannsóknina eða bæta aðferðina.

Jafnvel þegar niðurstöður stangast á við spá félagsfræðings auka þær skilning okkar á samfélaginu. Félagsfræðingar greina almenn mynstur í niðurstöðum en beina ekki síður athygli að undantekningum frá þeim. Í rannsókn á menntun gæti rannsakandi spáð því að fólk sem hættir í framhaldsskóla eigi erfitt með að finna gefandi starf. Oft er gert ráð fyrir að meiri menntun leiði til hærri launa og meiri starfsánægju, en undantekningar eru frá því mynstri. Fólk með litla formlega menntun hefur náð langt á starfsferli sínum, en fólk með framhaldsgráður hefur stundum átt erfitt með að finna vinnu. Félagsfræðingur setur því fram tilgátu vitandi að niðurstöðurnar geta annaðhvort stutt hana eða gengið gegn henni.

Þegar ályktanir eru dregnar þurfa félagsfræðingar að hafa vandlega í huga hvernig aðgerðabundnar skilgreiningar og rannsóknarsnið móta niðurstöðurnar. Hugtakið „aukning í tíðni afbrota“ mætti til dæmis skilgreina sem hlutfallslega fjölgun afbrota frá einni viku til annarrar, líkt og í sænsku rannsókninni sem áður var lýst. Gildi gagnanna getur þó ráðist af ýmsum þáttum, svo sem því hver fremur afbrotin, hvar þau eru framin og hvers eðlis þau eru. Ekki er endilega hægt að yfirfæra niðurstöður sem byggjast á gögnum um „afbrot í póstnúmeri 77021 í Houston í Texas“ á dreifbýli utan stórborga á borð við Houston. Á sama hátt er ekki sjálfgefið að gögn um skemmdarverk segi nokkuð um líkamsárásir.

Skref 6: Birta niðurstöður

Rannsakendur kynna niðurstöður sínar á ráðstefnum og birta þær í fræðitímaritum. Aðrir félagsfræðingar á fræðasviðinu ritrýna þær síðan. Áður en ályktanir rannsóknar hljóta almenna viðurkenningu er hún oft endurtekin við sömu eða aðrar aðstæður. Þannig þróast félagsfræðikenningar og þekking þegar tengsl félagslegra fyrirbæra eru staðfest í víðara samhengi og við ólíkar aðstæður.

Túlkunarrammi

Niðurstöður túlkandi rannsókna eru yfirleitt fremur lýsandi eða frásagnarkenndar. Í stað þess að setja fram tilgátu og ákveða hvernig hún skuli prófuð mótar rannsakandinn leiðir til að kanna viðfangsefnið. Þær geta falist í umfangsmiklum beinum athugunum eða samskiptum við þátttakendur, meðal annars frásögnum þeirra. Rannsakandinn lærir eftir því sem rannsókninni vindur fram og aðlagar jafnvel aðferðir eða ferli meðan á henni stendur til að nýta þá innsýn sem smám saman verður til.

Gagnrýnin félagsfræði

Gagnrýnin félagsfræði beinist að því að greina og afbyggja fyrirliggjandi félagsfræðirannsóknir og kenningar. Undir áhrifum frá verkum Karls Marx héldu fræðimenn Frankfurtarskólans því fram að félagsvísindi, eins og önnur fræðistörf, væru samofin valdakerfum sem mótast af stétt, erfðastétt, kynþætti, kyni og öðrum samfélagslegum tengslum. Því væri ekki hægt að líta á þau sem algerlega hlutlæg. Gagnrýnir félagsfræðingar telja að kenningar, aðferðir og ályktanir geti gegnt tvenns konar hlutverki: annaðhvort réttlætt og rökstutt kerfi félagslegs valds og kúgunar eða stuðlað að því að leysa fólk undan ójöfnuði og hömlum á frelsi. Afbygging getur falið í sér gagnasöfnun, en greiningin byggist hvorki á reynslugögnum né aðferðum raunhyggju (pósitívisma).