14.3 Áskoranir fjölskyldna

14.3 Áskoranir fjölskyldna

Eftir því sem fjölskyldugerðir breytast með tímanum breytast einnig þær áskoranir sem fjölskyldur mæta. Skilnaður og endurgifting skapa fjölskyldum og einstaklingum nýjan vanda. Önnur rótgróin vandamál í fjölskyldulífi, svo sem ofbeldi, halda áfram að grafa undan heilbrigði og stöðugleika fjölskyldna nútímans.

Skilnaður og endurgifting

Þótt skilnaður sé nú nokkuð algengur og almennt viðurkenndur í bandarísku samfélagi var áður aðeins hvíslað um hann og honum mætt með vanþóknun. Árið 1960 var skilnaðartíðnin aðeins 9,1 á hverja 1.000 gifta einstaklinga. Tíðnin meira en tvöfaldaðist og var 20,3 árið 1975, en náði hámarki árið 1980 í 22,6. Síðasta aldarfjórðunginn hefur hún lækkað jafnt og þétt og er nú svipuð og árið 1970 (Wang 2020). Mikil hækkun skilnaðartíðni eftir sjöunda áratuginn hefur verið tengd rýmri skilnaðarlöggjöf og samfélagsbreytingum sem fylgdu aukinni atvinnuþátttöku kvenna (Michael 1978). Lækkunina má líklega rekja til þriggja þátta. Fólk giftist eldra og menntunarstig þeirra sem ganga í hjónaband hefur hækkað, en hvort tveggja stuðlar að stöðugri hjónaböndum. Auk þess hefur giftingartíðnin sjálf lækkað og um leið skilnaðartíðnin. Árið 2019 voru 16,3 ný hjónabönd á hverjar 1.000 konur 15 ára og eldri í Bandaríkjunum, samanborið við 17,6 árið 2009 (Anderson 2020).

Skilnaðartíðni er ekki sú sama meðal allra hópa í Bandaríkjunum. Samkvæmt bandarísku samfélagskönnuninni (ACS) er hún lægst meðal karla og kvenna á norðaustur- og miðvestursvæðum landsins en yfirleitt hæst í suðurríkjunum. Líklega skýrist hærri skilnaðartíðni í suðri af því að giftingartíðni er þar meiri og fólk giftist yngra en að meðaltali. Á norðaustursvæðinu er giftingartíðni lægri og fólk gengur síðar í sitt fyrsta hjónaband; skilnaðartíðnin er því lægri (Reynolds 2020). Þetta eru þó alhæfingar. Í District of Columbia er giftingartíðni til dæmis há en skilnaðartíðni meðal þeirra lægstu í landinu (Anderson 2020).

Hvað veldur þá skilnaði? Þótt fleira ungt fólk kjósi að fresta hjónabandi eða sleppa því gengur fólk almennt í hjónaband í þeirri von að það endist. Mörg vandamál í hjónabandi tengjast álagi, einkum af fjárhagslegum toga. Samkvæmt rannsakendum í National Marriage Project við University of Virginia eru 70 prósent meiri líkur á að pör sem ganga í hjónaband án traustrar eignastöðu, svo sem húsnæðis, sparnaðar og lífeyrissparnaðar, hafi skilið að þremur árum liðnum en pör sem eiga að minnsta kosti 10.000 Bandaríkjadali. Munurinn tengist meðal annars aldri og menntun, sem aftur tengjast tekjum.

Þegar hjón eignast börn eykst bæði fjárhagslegt og tilfinningalegt álag. Rannsóknir sýna að mesta álagstímabil hjónabands hefst við fæðingu fyrsta barns (Popenoe og Whitehead 2007). Þetta á sérstaklega við um pör sem eignast fjölbura. Hjón sem eignast tvíbura eða þríbura eru 17 prósent líklegri til að skilja en hjón sem eignast eitt barn í senn (McKay 2010). Almennt dregur einnig úr ánægju með hjónabandið eftir því sem árin líða og það eykur líkur á skilnaði. Þegar fólk eldist kann það að komast að því að gildi þess og lífsmarkmið samræmast ekki lengur gildum og markmiðum makans (Popenoe og Whitehead 2004).

Talið er að skilnaður hafi tilhneigingu til að endurtaka sig milli kynslóða. Börn fráskilinna foreldra eru 40 prósent líklegri til að skilja en börn giftra foreldra. Hafi foreldrar þeirra skilið og síðan gifst aftur hækka líkurnar á eigin skilnaði í 91 prósent (Wolfinger 2005). Hugsanleg skýring er að félagsmótunin ýti undir þá afstöðu að hefja megi nýtt hjónaband í stað þess að reyna að bjarga hjónabandi sem er að bresta (Wolfinger 2005). Þetta endurspeglast einnig í því að hafi báðir makar áður skilið eru 90 prósent meiri líkur á að hjónaband þeirra endi með skilnaði (Wolfinger 2005).

Í um 15 prósentum hjónabanda er annar makinn í öðru hjónabandi en hinn í því fyrsta. Í um 9 prósentum eru báðir makar í öðru hjónabandi (U.S. Census Bureau 2015). Langflestar endurgiftingar, eða 91 prósent, verða eftir skilnað en aðeins 9 prósent eftir andlát maka (Kreider 2006). Flestir karlar og konur giftast aftur innan fimm ára frá skilnaði. Miðgildi tímans frá skilnaði til endurgiftingar er þrjú ár hjá körlum en 4,4 ár hjá konum og hefur haldist nokkuð stöðugt frá sjötta áratugnum. Flestir sem giftast aftur eru á aldrinum tuttugu og fimm til fjörutíu og fjögurra ára (Kreider 2006). Almennt er hvítt fólk líklegra til að giftast aftur en svart fólk.

Annað hjónaband, eða hið þriðja eða fjórða, getur verið mjög ólíkt því fyrsta. Endurgiftingu fylgja sjaldnar hinir hefðbundnu tilhugalífssiðir fyrsta hjónabands. Fólk í öðru hjónabandi þarf síður að huga að samþykki foreldra, kynlífi fyrir hjónaband eða óskum um fjölskyldustærð (Elliot 2010). Í könnun á heimilum sem urðu til við endurgiftingu voru aðeins 8 prósent heimilanna með sameiginleg kynbörn hins endurgifta pars. Börn bjuggu á 49 prósentum heimilanna; á 24 prósentum voru aðeins kynbörn konunnar, á 3 prósentum aðeins kynbörn karlsins og á 9 prósentum börn beggja maka (U.S. Census Bureau 2006).

Áhrif skilnaðar og endurgiftingar á börn

Skilnaður og endurgifting geta valdið bæði mökum og börnum álagi. Skilnaður er oft réttlættur með því að börnum sé betur borgið hjá fráskildum foreldrum en á heimili þar sem foreldrunum kemur illa saman. Langtímarannsóknir sýna þó að það eigi almennt ekki við. Þótt deilur í hjónabandi skapi ekki ákjósanleg uppeldisskilyrði getur skilnaðarferlið sjálft skaðað börn. Þau verða oft ráðvillt og óttaslegin þegar öryggi fjölskyldunnar er ógnað. Þau kunna að kenna sér um skilnaðinn og reyna að leiða foreldrana aftur saman, jafnvel á kostnað eigin velferðar (Amato 2000). Skilnaður gagnast börnum aðeins á heimilum þar sem átök eru mikil og dregur úr þeim eftir skilnaðinn. Flestir skilnaðir verða þó á heimilum þar sem átök eru minni og þar hefur álag skilnaðarins neikvæðari áhrif á börn en óhamingjan í hjónabandinu (Amato 2000). Rannsóknir benda einnig til þess að álag barna minnki ekki þegar foreldri gengur í nýtt hjónaband og stjúpfjölskylda verður til. Fjárhagslegt öryggi kann að aukast en átök milli fjölskyldumeðlima eru yfirleitt mikil í stjúpfjölskyldum (McLanahan og Sandefur 1994).

Geta barna til að takast á við skilnað getur ráðist af aldri þeirra. Skilnaður kann að reynast börnum á grunnskólaaldri erfiðastur: þau eru nógu gömul til að skilja aðskilnaðinn en ekki ástæður hans. Eldri unglingar eru líklegri til að skilja átökin sem leiddu til skilnaðarins en geta engu að síður fundið fyrir ótta, einmanaleika, sektarkennd og þrýstingi um að velja sér hlið. Ungbörn og leikskólabörn geta orðið verst úti þegar hið daglega skipulag og sú festa sem hjónabandið veitti raskast (Temke 2006).

Nálægð við foreldra skiptir einnig máli fyrir velferð barns eftir skilnað. Drengir sem búa hjá feðrum sínum eða til skiptis hjá þeim samkvæmt sameiginlegri forsjá sýna minni árásarhneigð en drengir sem alast aðeins upp hjá móður. Á sama hátt verða stúlkur sem búa hjá mæðrum sínum eða til skiptis hjá þeim samkvæmt sameiginlegri forsjá gjarnan ábyrgari og þroskaðri en stúlkur sem alast aðeins upp hjá föður. Næstum þrjú af hverjum fjórum börnum fráskilinna foreldra búa á heimili móður sinnar og margir drengir hafa því hvorki föður né föðurímynd á heimilinu (U.S. Census Bureau 2011b). Rannsakendur telja þó að sterk tengsl foreldris og barns geti auðveldað barninu verulega að laga sig að skilnaðinum (Temke 2006).

Rannsóknir benda til þess að skilnaður hafi ekki dregið úr trú barna á hjónaband og fjölskyldulíf. Samsettum fjölskyldum fylgir sérstakt álag þegar börn úr núverandi og fyrri samböndum koma saman. Foreldrar innan þeirra kunna einnig að beita ólíkum uppeldis- og agaaðferðum. Í könnun rannsakenda við University of Michigan sögðu um þrír fjórðu nemenda á lokaári framhaldsskóla að sterkt hjónaband og fjölskyldulíf væri „afar mikilvægt“. Meira en helmingur taldi „mjög líklegt“ að eigið hjónaband entist ævilangt (Popenoe og Whitehead 2007). Þessi hlutföll hafa haldið áfram að hækka síðustu tuttugu og fimm ár.

Ofbeldi og ill meðferð

Ofbeldi og ill meðferð eru meðal alvarlegustu áskorana fjölskyldna nútímans. Ofbeldi getur átt sér stað milli maka, foreldris og barns eða annarra fjölskyldumeðlima. Erfitt er að ákvarða tíðni þess þar sem mörg tilvik ofbeldis gegn mökum og börnum eru ekki tilkynnt. Rannsóknir sýna engu að síður að ofbeldi, hvort sem það er tilkynnt eða ekki, hefur mikil áhrif á fjölskyldur og samfélagið í heild.

Heimilisofbeldi

Heimilisofbeldi er verulegt samfélagsvandamál í Bandaríkjunum. Það er oft skilgreint sem ofbeldi milli heimilis- eða fjölskyldumeðlima, einkum maka. Til að hugtakið nái einnig yfir ógift pör, sambúðarfólk og samkynja pör nota félagsfræðingar sem rannsaka fjölskyldur heitið ofbeldi í nánu sambandi (IPV). (Heilbrigðis- og stuðningsstarfsfólk, rannsakendur og þolendur kunna að nota þessi eða skyld hugtök jöfnum höndum um þetta sama almenna vandamál.) Konur eru helstu þolendur ofbeldis í nánu sambandi. Talið er að ein af hverjum fimm konum hafi orðið fyrir einhvers konar IPV á ævinni, samanborið við einn af hverjum sjö körlum (Catalano 2007). IPV getur falist í líkamlegu ofbeldi, svo sem höggum, spörkum eða öðrum aðferðum til að valda líkamlegum sársauka; kynferðisofbeldi, svo sem nauðgun eða þvinguðum kynferðislegum athöfnum; hótunum og ógnandi hegðun sem gefur til kynna líkamlegt eða kynferðislegt ofbeldi; og andlegu ofbeldi, til dæmis með því að grafa undan sjálfsvirðingu með orðum eða stjórna hegðun. IPV hefst oft sem andlegt ofbeldi og stigmagnast síðan eða tekur á sig fleiri myndir (Centers for Disease Control 2012). IPV nær einnig til umsáturseineltis og stafræns ofbeldis, stundum nefnt netárásir, sem er beitt í gegnum samskiptamiðla eða samfélagsnet eða með myndavélum og annarri tækni til að skaða þolendur eða stjórna hegðun þeirra (Watkins 2016).

Auk þess að hafa hörmulegar og langvinnar afleiðingar reynist IPV erfitt rannsóknarefni. Félagsfræðingar og aðrir rannsakendur sem leitast við að skilja og fyrirbyggja ofbeldið og styðja þolendur rekast á mikinn breytileika í gögnunum.

Á heimsvísu drepa makar eða fyrrverandi makar fleiri en 130 konur á dag. Skrifstofa Sameinuðu þjóðanna um fíkniefni og afbrot orðaði það svo: „Konur bera áfram þyngstu byrðarnar af kynjamisrétti, mismunun og neikvæðum staðalímyndum ... Þær eru jafnframt líklegastar til að vera drepnar af maka eða fjölskyldumeðlimi“ (Doom 2018).

Birtingarmyndir ofbeldis geta verið mjög ólíkar eftir kyni. Af IPV-tilvikum sem fólu í sér líkamlegan verknað gegn konum árið 2010 fólust 57 prósent aðeins í líkamlegu ofbeldi, 9 prósent í nauðgun og líkamlegu ofbeldi, 14 prósent í líkamlegu ofbeldi og umsáturseinelti, 12 prósent í nauðgun, líkamlegu ofbeldi og umsáturseinelti og 4 prósent aðeins í nauðgun (CDC 2011). Mynstrið er mjög ólíkt hjá körlum: nær öll tilvikin, eða 92 prósent, felast í líkamlegu ofbeldi en innan við 1 prósent í nauðgun einni sér eða ásamt öðru ofbeldi (Catalano 2007). Gerendur leitast við að skapa og viðhalda ósjálfstæði til að halda völdum og stjórn yfir þolendum. Þeir brjóta niður sjálfsmynd þeirra og telja þeim trú um að þau séu heimsk, geðveik, ljót eða á annan hátt einskis virði.

IPV leggst misþungt á ólíka þjóðfélagshópa. Tíðnin meðal kvenna úr frumbyggjaþjóðum Bandaríkjanna og Alaska er hærri en meðal annarra kynþáttahópa (Bureau of Justice Statistics 2017). Meðal svartra kvenna er hún 4,6 tilvik á hverja 1.000 einstaklinga eldri en tólf ára, samanborið við 3,1 meðal hvítra kvenna. Tölurnar hafa haldist nokkuð stöðugar hjá báðum hópum síðustu tíu ár.

Erfitt er að fá nákvæmar tölur um IPV þar sem talið er að meira en helmingur tilvika sem enda ekki með dauða sé aldrei tilkynntur. Mynstur ofbeldis kemur oft ekki í ljós fyrr en þolendur tilkynna brotin. Flestir þolendur í einni rannsókn sögðu að ofbeldið hefði staðið í að minnsta kosti tvö ár áður en þeir tilkynntu það fyrst (Carlson, Harris og Holden 1999). Rannsóknir nota einnig ólíka flokka sem torvelda samanburð og staðfestingu niðurstaðna. Rannsókn sem spyr aðeins um líkamlegt ofbeldi og kynferðisofbeldi kann til dæmis að sýna lægri tíðni IPV en rannsókn sem tekur einnig til andlegs ofbeldis, umsáturseineltis og stafræns ofbeldis.

Stundum tilkynnir þriðji aðili ofbeldi til lögreglu en þolandi staðfestir það samt ekki. Rannsókn á skýrslum um heimilisofbeldi sýndi að 29 prósent þolenda neituðu að ofbeldi hefði átt sér stað, jafnvel þegar lögregla spurði þau beinlínis um það. Athygli vekur að 19 prósent árásarmanna viðurkenndu ofbeldið (Felson, Ackerman og Gallagher 2005). Samkvæmt bandarísku þolendakönnuninni nefna þolendur ýmsar ástæður fyrir því að þeir hika við að tilkynna ofbeldi, eins og taflan hér fyrir neðan sýnir.

Tíðni IPV er almennt hærri meðal hinsegin fólks en fólks sem ekki er hinsegin. Samkynhneigðir karlar segjast sjaldnar hafa orðið fyrir IPV á ævinni, eða 26 prósent, en gagnkynhneigðir karlar, 29 prósent, og tvíkynhneigðir karlar, 37 prósent. Af lesbískum konum segjast 44 prósent hafa orðið fyrir einhvers konar IPV á ævinni, samanborið við 35 prósent gagnkynhneigðra kvenna. Meðal tvíkynhneigðra kvenna er hlutfallið 61 prósent, mun hærra en hjá öðrum kynhneigðarhópum sem oft eru rannsakaðir.

Rannsóknir á ofbeldi í nánu sambandi gegn trans fólki eru tiltölulega fáar en nokkrar standa yfir. Safngreining fyrirliggjandi upplýsinga benti til þess að 38 prósent trans fólks hefðu orðið fyrir líkamlegu IPV á ævinni og 25 prósent fyrir kynferðislegu IPV. Trans fólk var 1,7 sinnum líklegra en sís fólk til að verða fyrir einhvers konar IPV (Peitzmeier 2020).

Margir háskólanemar verða einnig fyrir IPV. Andlegt ofbeldi virðist algengast meðal þeirra og þar á eftir líkamlegt og/eða kynferðislegt ofbeldi (Cho og Huang 2017). Af framhaldsskólanemum í ástarsambandi verða 10 prósent fyrir líkamlegu ofbeldi af hálfu kærasta eða kærustu, 7 prósent fyrir þvinguðum samförum og 11 prósent fyrir kynferðisofbeldi í ástarsambandi. Sjö prósent kvenna og fjögur prósent karla sem verða fyrir IPV upplifa það fyrir átján ára aldur (NCJRS 2017). Að verða fyrir IPV á unglings- og fyrstu fullorðinsárum, þar á meðal í háskóla, eykur líkur á áframhaldandi ofbeldi á fullorðinsárum og jafnvel alla ævi (Greenman og Matsuda 2016).

Ofbeldi gegn börnum

Börn eru meðal varnarlausustu þolenda ofbeldis. Árið 2010 bárust meira en 3,3 milljónir tilkynninga um ofbeldi gegn börnum og vörðuðu þær áætlað 5,9 milljónir barna (Child Help 2011). Þrír fimmtu hlutar tilkynninganna komu frá fagfólki, meðal annars kennurum, lögreglu og starfsfólki félagsþjónustu. Aðrar tilkynningar komu nafnlaust eða frá ættingjum, foreldrum, vinum og nágrönnum.

Ofbeldi gegn börnum tekur á sig ýmsar myndir. Algengust er vanræksla, 78,3 prósent, síðan líkamlegt ofbeldi, 10,8 prósent, kynferðisofbeldi, 7,6 prósent, andleg ill meðferð, 7,6 prósent, og vanræksla á heilbrigðisþörfum, 2,4 prósent (Child Help 2011). Sum börn verða fyrir fleiri en einni þessara tegunda. Flestir gerendur eru foreldrar, eða 81,2 prósent, en aðrir ættingjar 6,2 prósent.

Hæsta skráða tíðni ofbeldis var meðal ungbarna yngri en eins árs, 20,6 tilvik á hver 1.000 börn. Þau eru sérstaklega berskjölduð fyrir vanrækslu þar sem þau eru algerlega háð foreldrum sínum um alla umönnun. Vanræksla er ekki alltaf ásetningsverk; menningarleg gildi, almenn umönnunarviðmið í samfélaginu og fátækt geta stuðlað að hættulegri vanrækslu. Ef upplýsingar eða aðstoð frá opinberri eða einkarekinni þjónustu standa til boða en foreldri nýtir sér þær ekki geta barnaverndaryfirvöld gripið inn í (U.S. Department of Health and Human Services).

Ungbörn verða einnig oft fyrir líkamlegu ofbeldi, einkum harkalegum hristingi. Slíkt ofbeldi getur valdið heilkenni vegna harkalegs hristings á ungbarni, það er hópi læknisfræðilegra einkenna á borð við heilabjúg og blæðingu í sjónhimnu sem stafa af kröftugum hristingi eða höggi á höfuð ungabarns. Grátur barns er algengasta kveikjan að hristingi. Foreldrar geta átt erfitt með að róa barn og í gremju sinni hrist það harkalega. Aðrir álagsþættir, svo sem slæmt efnahagsástand, atvinnuleysi og almenn óánægja með foreldrahlutverkið, geta einnig stuðlað að ofbeldinu. Engin opinber miðlæg skrá er til um slík tilvik en áætlað er að 1.400 ungbörn deyi eða slasist alvarlega á ári hverju af völdum hristings (Barr 2007).

Ofbeldi gegn börnum á sér stað í öllum samfélagshópum, óháð menntun, þjóðerni og menningu. Það tengist oft álagi foreldra, þar á meðal fjárhagslegu álagi, en foreldrar sem sýna seiglu gagnvart slíku álagi eru ólíklegri til að beita ofbeldi (Samuels 2011). Ungir foreldrar eiga yfirleitt erfiðara með að takast á við álag, einkum við að verða foreldrar í fyrsta sinn. Unglingsmæður eru líklegri en eldri mæður til að beita börn sín ofbeldi. Áhættan minnkar með hækkandi aldri foreldra. Börn mæðra sem voru fimmtán ára eða yngri við fæðingu eru tvöfalt líklegri til að verða fyrir ofbeldi eða vanrækslu fyrir fimm ára aldur en börn mæðra á aldrinum tuttugu til tuttugu og eins árs (George og Lee 1997).

Vímuefnaneysla er einnig þekktur áhættuþáttur ofbeldis gegn börnum. Börn sem alast upp hjá fólki með vímuefnavanda eru í þrefalt meiri hættu á líkamlegu ofbeldi en önnur börn og vanræksla er fjórfalt algengari í fjölskyldum þeirra (Child Welfare Information Gateway 2011). Aðrir áhættuþættir eru félagsleg einangrun, þunglyndi, lítil menntun foreldra og eigin reynsla þeirra af illri meðferð í æsku. Um 30 prósent barna sem verða fyrir ofbeldi beita síðar eigin börn ofbeldi (Child Welfare Information Gateway 2006).

Langtímaáhrif ofbeldis gegn börnum ná til líkamlegrar, andlegrar og tilfinningalegrar velferðar þeirra. Áverkar, slæm heilsa og geðræn vanlíðan eru algeng; við tuttugu og eins árs aldur uppfylla 80 prósent hópsins greiningarviðmið fyrir eina eða fleiri geðraskanir, svo sem þunglyndi eða kvíðaröskun, eða sýna sjálfsvígshegðun. Börn sem hafa orðið fyrir ofbeldi kunna einnig að glíma við vitsmunalega og félagslega erfiðleika. Hegðunarlegar afleiðingar koma fram hjá flestum en ekki öllum þolendum. Á unglingsárum eru þau 25 prósent líklegri til að ná slökum námsárangri, verða þunguð á unglingsaldri, neyta vímuefna eða leiðast út í afbrot. Þau eru einnig líklegri til að sýna áhættusama kynhegðun sem eykur líkur á kynsjúkdómum (Child Welfare Information Gateway 2006). Önnur áhættuhegðun er misnotkun áfengis og annarra vímuefna. Þar sem afleiðingarnar snerta heilbrigðis-, mennta- og refsivörslukerfi eru vandamálin ekki aðeins mál barnsins og fjölskyldunnar heldur samfélagsins alls.