14.1 Hvað er hjónaband og hvað er fjölskylda?

14.1 Hvað er hjónaband og hvað er fjölskylda?

Hjónaband og fjölskylda eru lykilstofnanir í mörgum samfélögum. Mörgum okkar er frá unga aldri kennt að hamingja og öryggi felist í því að finna rétta makann og stofna með honum til sambands. Okkur er sagt að börn þurfi tvo foreldra. Reglur um skatta, heilbrigðisþjónustu og lífeyrisréttindi, auk verkferla banka og lánveitenda, virðast oft annaðhvort gera ráð fyrir hjónabandi eða veita hjónum sérstakt forskot. Ber að endurskoða þessar forsendur? Er hjónaband enn undirstaða fjölskyldunnar og samfélagsins?

Árið 1960 voru hjón í forsvari fyrir 66 prósent heimila í Bandaríkjunum. Flest börn ólust því upp á slíkum heimilum og hið sama gilti um vini þeirra og ættingja. Hjónaband mátti því vissulega líta á sem undirstöðu menningarinnar. Árið 2010 hafði hlutfall heimila með hjón í forsvari lækkað í 45 prósent (Luscombe 2014). Þessi um það bil 20 prósenta lækkun er ekki aðeins tölfræðileg breyting heldur hefur hún verulegar afleiðingar í daglegu lífi. Víðast hvar í Bandaríkjunum tilheyrir nú nær hvert barn annaðhvort fjölskyldu án hjóna í forsvari eða á náin tengsl við slíka fjölskyldu. Kennarar, ráðgjafar og jafnvel ókunnugt fólk sem hittir barn á veitingastað geta því ekki gengið út frá því að barnið búi hjá tveimur giftum foreldrum. Sumir telja þessa þróun vandamál og tengja hana við gildi, afbrot, fjárhagslegt öryggi og geðheilbrigði. Félagsfræðingar geta rannsakað þá afstöðu og kannað hvort hún eigi við rök að styðjast.

Hvað er hjónaband? Félagsfræðingar geta ekki einu sinni komið sér saman um eina skilgreiningu. Hér skilgreinum við hjónaband sem lagalega viðurkenndan félagslegan samning milli tveggja einstaklinga sem að hefðbundnum skilningi byggist á kynferðissambandi og felur í sér að sambandið sé varanlegt. Þegar við beitum menningarlegri afstæðishyggju þurfum við einnig að huga að fjölbreytileika hjónabandsins, svo sem hvort lögformlegt samband sé nauðsynlegt, hvort fleiri en tveir einstaklingar geti átt aðild að því og hvort hjónabandið sé trúarlegt eða borgaralegt.

Félagsfræðingar beina sjónum að tengslum hjónabands og fjölskyldu því sögulega séð hefur hjónaband markað upphaf fjölskyldu, en fjölskyldan er grunneining samfélagsins. Hjónaband og fjölskylda fela hvort tveggja í sér félagsleg hlutverk sem samfélagið viðurkennir.

Enn erfiðara kann að vera að svara því hvað telst fjölskylda; það er eitt helsta ágreiningsefni fjölskyldufélagsfræði, stjórnmála og trúarbragða. Félagslegir íhaldsmenn skilgreinir fjölskyldu gjarnan út frá fastri skipan þar sem hver fjölskyldumeðlimur gegnir ákveðnu hlutverki, til dæmis sem faðir, móðir eða barn. Félagsfræðingar skilgreina fjölskyldu hins vegar frekar út frá samskiptum fjölskyldumeðlimanna en fastri skipan félagslegra hlutverka. Hér skilgreinum við fjölskyldu sem félagslega viðurkenndan hóp, yfirleitt tengdan með blóðböndum, hjónabandi, sambúð eða ættleiðingu, sem myndar tilfinningatengsl og er efnahagsleg eining samfélagsins. Félagsfræðingar greina ólíkar gerðir fjölskyldna eftir því hvernig fólk verður hluti af þeim. Upprunafjölskylda er fjölskyldan sem einstaklingur fæðist inn í. Fjölskylda sem einstaklingur stofnar verður til með hjónabandi. Þessi aðgreining hefur menningarlega þýðingu í tengslum við ættrakningu.

Táknræn samskiptahyggja og virknihyggja varpa hvor með sínum hætti ljósi á félagsfræðilegan skilning á því hvað telst fjölskylda. Samkvæmt báðum kenningum eru fjölskyldur hópar þar sem fólk lítur á sig sem fjölskyldumeðlimi og hegðar sér í samræmi við það. Fjölskyldur eru með öðrum orðum hópar fólks sem mynda sterk frumhópatengsl og viðhalda tilfinningaböndum sín á milli til langs tíma. Slíkar fjölskyldur geta meðal annars verið hópar náinna vina eða liðsfélaga. Frá sjónarhóli virknihyggju gegna fjölskyldur jafnframt mikilvægum hlutverkum, bæði inn á við fyrir fjölskylduna sjálfa og út á við fyrir samfélagið í heild. Fjölskyldumeðlimir stuðla að líkamlegri, tilfinningalegri og félagslegri velferð hvers annars. Foreldrar annast börn og félagsmóta þau. Síðar á ævinni annast fullorðin börn oft aldraða foreldra sína. Táknræn samskiptahyggja hjálpar okkur að skilja huglæga reynslu þess að tilheyra „fjölskyldu“, en virknihyggjan varpar ljósi á margvíslegan tilgang fjölskyldna og hlutverk þeirra í að viðhalda jafnvægi í samfélaginu (Parsons og Bales 1956). Á næstu síðum fjöllum við nánar um hvernig þessar kenningar eiga við um fjölskylduna.

Áskoranir fjölskyldna

Íbúar Bandaríkjanna eru nokkuð ósammála um hvað teljist fjölskylda og hvað ekki. Í könnun sem prófessorar við Indiana-háskóla gerðu árið 2010 voru nær allir þátttakendur, 99,8 prósent, sammála um að eiginmaður, eiginkona og börn mynduðu fjölskyldu. Níutíu og tvö prósent töldu að eiginmaður og eiginkona án barna mynduðu einnig fjölskyldu. Hlutföllin lækkuðu þegar spurt var um óhefðbundnari gerðir: ógift pör með börn, 83 prósent; ógift pör án barna, 39,6 prósent; samkynja karlpör með börn, 64 prósent; og samkynja karlpör án barna, 33 prósent (Powell o.fl. 2010). Könnunin sýndi að börn virðast vera helsta viðmiðið þegar metið er hvort hópur teljist „fjölskylda“: hlutfall þeirra sem töldu ógift pör og samkynja pör mynda fjölskyldu nær tvöfaldaðist þegar börn voru hluti af henni.

Rannsóknin leiddi einnig í ljós að 60 prósent bandarískra svarenda töldu að fólk væri fjölskylda ef það liti sjálft á sig sem fjölskyldu, en sú hugmynd styður sjónarhorn táknrænnar samskiptahyggju (Powell 2010). Stjórnvöld eru hins vegar ekki jafn sveigjanleg í skilgreiningu sinni á „fjölskyldu“. Bandaríska manntalsskrifstofan skilgreinir fjölskyldu sem „hóp tveggja eða fleiri einstaklinga, þar sem einn er heimilisfyrirsvarsmaður, sem tengjast með fæðingu, hjónabandi eða ættleiðingu og búa saman“ (U.S. Census Bureau 2010). Þessi formlega skilgreining gerir kleift að fylgjast með fjölskyldutengdum mynstrum með samræmdum hætti yfir mörg ár, en útilokar meðal annars ógift sambúðarfólk. Burtséð frá lagalegri stöðu myndu félagsfræðingar halda því fram að almennt fjölskylduhugtak sé nú fjölbreyttara og sveigjanlegra en áður. Samfélagið veitir fólki meira svigrúm til að móta fjölskyldu sína eftir því sem hentar meðlimum hennar (Jayson 2010).

Fjölskylda er vissulega huglægt hugtak, en jafnframt er það nokkuð hlutlæg staðreynd að fjölskyldan, hvernig sem fólk skilgreinir hana, er Bandaríkjamönnum mjög mikilvæg. Í könnun Pew-rannsóknarmiðstöðvarinnar í Washington-borg árið 2010 sögðu 76 prósent fullorðinna svarenda að fjölskyldan væri „mikilvægasti“ þáttur lífs þeirra; aðeins eitt prósent sagði hana „ekki mikilvæga“ (Pew Research Center 2010). Fjölskyldan er samfélaginu einnig mjög mikilvæg. Ronald Reagan forseti sagði eitt sinn: „Fjölskyldan hefur ávallt verið hornsteinn bandarísks samfélags. Fjölskyldur okkar hlúa að, varðveita og miðla til hverrar nýrrar kynslóðar þeim gildum sem við eigum sameiginleg og þykir vænt um, gildum sem frelsi okkar byggist á“ (Lee 2009). Þótt gerð fjölskyldunnar kunni að hafa breyst á undanförnum árum eru náin tilfinningatengsl og stuðningur enn til staðar. Flestir svarendur Pew-könnunarinnar sögðu fjölskyldu sína nú að minnsta kosti jafn nána, 45 prósent, eða nánari, 40 prósent, en fjölskylduna sem þeir ólust upp í (Pew Research Center 2010).

Fólk af ólíkum kynslóðum býr við mismunandi aðstæður og hefur ólík viðhorf til öldrunar, eins og fram kom í kaflanum um öldrun og eldra fólk. Hið sama gildir um fjölskyldubúsetu. Pew-rannsóknarmiðstöðin greindi búsetu fertugs fólks af ólíkum kynslóðum. Meðal aldamótakynslóðarinnar bjuggu 45 prósent fertugs fólks ekki með eigin fjölskyldu. Þegar fólk af X-kynslóðinni og uppgangskynslóðinni var um fertugt, árin 2003 og 1987, var samsvarandi hlutfall að meðaltali 33 prósent (Barroso 2020). Hjá aldamótakynslóðinni skiptist hópurinn því nær til helminga milli fjölskylduheimila og annarra heimila, en hjá X-kynslóðinni og uppgangskynslóðinni var hlutfallið um tveir á móti einum.

Gögnin sýna einnig að konur eignast börn síðar á ævinni og að mun minni líkur eru á að karlar búi á heimili með eigin börnum. Árið 2019 bjuggu 32 prósent karla af aldamótakynslóðinni með börnum sínum, samanborið við 41 prósent karla af X-kynslóðinni árið 2003 og 44 prósent karla af uppgangskynslóðinni árið 1987 (Barroso 2020). Þessi mikla fækkun karla sem búa með börnum sínum hefur líklega áhrif á viðhorf til fjölskyldu.

Samhliða ágreiningi um hvað teljist fjölskylda er deilt um hvað teljist hjónaband. Margir trúarlegir og félagslegir íhaldsmenn telja hjónaband aðeins geta verið milli karls og konu og vísa máli sínu til stuðnings til trúarrita og grundvallarþátta æxlunar manna. Félagslega frjálslynt og framsækið fólk telur hins vegar að tveir fullorðnir einstaklingar sem samþykkja sambandið geti gengið í hjónaband, hvort sem parið er skipað karli og konu eða tveimur konum, og að það sé mismunun að synja slíku pari um borgaraleg, félagsleg og efnahagsleg réttindi sem fylgja hjónabandi.

Hjónabandsmynstur

Einstæðir foreldrar og sambúð, þegar par býr saman án þess að vera í hjónabandi, hafa notið aukinnar viðurkenningar á undanförnum árum og fólk kann því að sjá minni ástæðu til að ganga í hjónaband. Í nýlegri könnun svöruðu 39 prósent aðspurðra játandi þegar þau voru spurð hvort hjónaband væri að verða úrelt (Pew Research Center 2010). Hjónabandið sem stofnun mun líklega halda velli, en sum eldri hjónabandsmynstur munu víkja fyrir nýjum. Í þessu samhengi á sambúð þátt í því að fólk gengur nú fyrst í hjónaband síðar á ævinni en tíðkaðist hjá fyrri kynslóðum (Glezer 1991). Fólk mun jafnframt halda áfram að fresta hjónabandi eftir því sem fleiri setja menntun og starfsframa framar því að „setjast að“.

Einn maki eða fleiri?

Í Bandaríkjunum leggur fólk hjónaband yfirleitt að jöfnu við einkvæni, þegar einstaklingur er aðeins í hjónabandi með einum maka í senn. Í mörgum löndum og menningarheimum er það þó ekki eina viðurkennda form hjónabands að eiga einn maka, þótt það sé algengast. Fjölkvæni, þegar einstaklingur er í hjónabandi með fleiri en einum maka samtímis, nýtur mismikillar viðurkenningar víða um heim og flest samfélög þar sem það tíðkast eru í norðanverðri Afríku og Austur-Asíu (OECD 2019). Fjölkvæni felst nær alltaf í því að karl sé kvæntur fleiri en einni konu samtímis, en mun sjaldnar í því að kona sé gift fleiri en einum karli (Altman og Ginat 1996).

Þótt fjölkvæni sé viðurkennt í meirihluta samfélaga er það ekki lífsmáti meirihluta fólks. Jafnvel á svæðum þar sem fjölkvæni er algengast búa að meðaltali aðeins 11 prósent fólks í fjölskyldu með fleiri en einum maka (Kramer 2020). Eiginmenn í slíkum samböndum eru oft eldri og efnaðir karlar með háa félagslega stöðu (Altman og Ginat 1996). Í fjölkvænu hjónabandi eru að jafnaði ekki fleiri en þrjár eiginkonur. Bedúínakarlar í Negev í Ísrael eiga til dæmis yfirleitt tvær eiginkonur þótt allt að fjórar séu leyfðar (Griver 2008). Aukin þéttbýlismyndun dregur líklega úr fjölkvæni í þessum menningarsamfélögum vegna aukins aðgengis að fjölmiðlum, tækni og menntun (Altman og Ginat 1996).

Fjölkvæni er ólöglegt í Bandaríkjunum. Nýleg Gallup-könnun sýndi að 21 prósent aðspurðra töldu fjölkvæni siðferðilega ásættanlegt, sem er mikil aukning frá fyrri mælingum sömu könnunar. Könnunin sýndi þó einnig að fjölkvæni var meðal þeirra athafna sem fæstir töldu ásættanlegar; það var til dæmis talið mun síður ásættanlegt en kynlíf unglinga með samþykki beggja, en mun frekar ásættanlegt en framhjáhald gifts einstaklings (Brenan 2020). Að ganga í hjónaband meðan fyrra hjónaband er enn í gildi kallast tvíkvæni og telst alvarlegt hegningarlagabrot í flestum ríkjum.

Búseta og ættrakning

Þegar íbúar Bandaríkjanna huga að ættum sínum líta flestir bæði til föður- og móðurættar. Ættmenni bæði í föðurætt og móðurætt teljast hluti fjölskyldunnar. Þetta mynstur kallast tvíhliða ættrakning. Skyldleiki vísar hér til rekjanlegra ættartengsla sem geta byggst á blóðböndum, hjónabandi eða ættleiðingu. Sextíu prósent samfélaga, einkum nútímavædd ríki, rekja ættir í gegnum báða foreldra. Í hinum 40 prósentum samfélaga heims er notuð einhliða ættrakning, það er að ættir eru aðeins raktar eftir öðru foreldrinu, og sú skipan er sérstaklega algeng í hirðingjasamfélögum (O’Neal 2006).

Einhliða ættrakning er með þrennum hætti: í föðurlegg, þar sem aðeins er fylgt ætt föðurins; í móðurlegg, þar sem aðeins er fylgt ætt móðurinnar; eða valkvætt í föður- eða móðurlegg, eftir aðstæðum. Í samfélögum þar sem ættir eru raktar í föðurlegg, svo sem í dreifbýli Kína og Indlands, bera aðeins karlar ættarnafnið áfram. Þannig njóta karlar þeirrar virðingar sem fylgir varanlegri aðild að fjölskyldunni en litið er á konur sem tímabundna meðlimi (Harrell 2001). Bandarískt samfélag hefur einnig nokkur einkenni ættrakningar í föðurlegg. Flest börn taka til dæmis upp eftirnafn föður síns þótt móðirin haldi fæðingarnafni sínu.

Í samfélögum þar sem ættir eru raktar í móðurlegg eru arfur og fjölskyldutengsl rakin eftir konum. Slík ættrakning er algeng meðal frumbyggja Norður-Ameríku, einkum hjá Crow- og Cherokee-þjóðunum. Þar eru börn talin tilheyra konunum og skyldleiki einstaklings því rakinn til móður, ömmu, langömmu og svo framvegis (Mails 1996). Í samfélögum þar sem ættrakning er valkvæð, sem eru algengust í Suðaustur-Asíu, geta foreldrar valið að tengja börn sín annaðhvort ætt móður eða föður. Valið getur ráðist af því hvor ættin er talin sterkari eða virðingarmeiri eða af menningarvenjum, til dæmis að karlar fylgi föðurætt en konur móðurætt (Lambert 2009).

Við búsetu hjá ættingjum eiginkonu er á sama hátt venjan að eiginmaðurinn búi hjá blóðskyldum ættingjum hennar, eða upprunafjölskyldu, eða í nágrenni þeirra. Hann getur því fundið fyrir tengslaleysi og verið talinn utanaðkomandi. Minangkabau-fólkið, sem er frumbyggjasamfélag á hálendi Vestur-Súmötru í Indónesíu og fylgir þessu búsetufyrirkomulagi, telur heimilið vera vettvang kvenna og veitir körlum lítil völd í málum sem varða heimili eða fjölskyldu (Joseph og Najmabadi 2003). Flest samfélög þar sem konur búa hjá ættingjum eiginmanns og ættir eru raktar í föðurlegg einkennast af feðraveldi. Aftur á móti einkennast mjög fá samfélög þar sem karlar búa hjá ættingjum eiginkonu og ættir eru raktar í móðurlegg af mæðraveldi, enda er fjölskyldulíf oft talið mikilvægur hluti menningar kvenna óháð valdi þeirra í samanburði við karla.

Stig fjölskyldulífsins

Eins og fram hefur komið hefur fjölskylduhugtakið breyst mikið á síðustu áratugum. Áður fyrr var oft talið að margar fjölskyldur þróuðust í gegnum röð fyrirsjáanlegra stiga. Þroskakenningar eða „stigakenningar“ voru lengi áberandi í fjölskyldufélagsfræði (Strong og DeVault 1992). Nú eru þessi líkön hins vegar gagnrýnd fyrir línulegar og hefðbundnar forsendur og fyrir að ná ekki utan um fjölbreytileika fjölskyldugerða. Við skoðun þessara áður vinsælu kenninga er mikilvægt að greina bæði styrkleika þeirra og veikleika.

Röð fyrirsjáanlegra skrefa og mynstra sem fjölskyldur ganga í gegnum með tímanum nefnist lífsferill fjölskyldunnar. Paul Glick setti fram eitt fyrsta líkanið af slíkum lífsferli árið 1955. Glick taldi líf flestra fylgja þessu mynstri: fólk vex úr grasi, stofnar fjölskyldu, elur upp börn sem síðar flytja að heiman, upplifir tímabil „tóms hreiðurs“ og lýkur loks ævinni. Ferillinn héldi síðan áfram með hverri nýrri kynslóð (Glick 1989). Evelyn Duvall, samstarfskona Glicks, útfærði lífsferil fjölskyldunnar nánar með þessum sígildu fjölskyldustigum (Strong og DeVault 1992):

Lífsferill fjölskyldunnar var notaður til að skýra ólík ferli sem eiga sér stað innan fjölskyldna með tímanum. Félagsfræðingar líta svo á að hvert stig hafi sérstaka formgerð og að fjölskyldan færist frá einu stigi til annars eftir því sem hún tekst á við ólíkar áskoranir og nær nýjum áföngum. Vandamál og áskoranir barnlausra hjóna á fyrsta stigi eru til dæmis líklega mjög ólíkar því sem hjón með unglinga upplifa á fimmta stigi. Árangur fjölskyldu má meta eftir því hversu vel hún aðlagast áskorununum og færist á milli stiga. Félagsfræðingar nota lífsferil fjölskyldunnar til að rannsaka hvernig fjölskyldur breytast með tímanum, en rannsakendur á sviði neytenda- og markaðsmála hafa notað hann til að greina hvaða vörur og þjónustu fjölskyldur þurfa á hverju stigi (Murphy og Staples 1979).

Eldri „stigakenningar“ hafa verið gagnrýndar fyrir að alhæfa um fjölskyldulíf og taka ekki mið af ólíkum kynjum, þjóðernisuppruna, menningu og lífsháttum. Því hafa komið fram sveigjanlegri líkön. Eitt þeirra er lífshlaup fjölskyldunnar, sem tekur mið af atburðum í lífi fjölskyldna en lítur á þá sem hluta af sveigjanlegu ferli fremur en samfelldri röð stiga (Strong og DeVault 1992). Slíkt líkan tekur mið af breytingum á þróun fjölskyldna, til dæmis þeirri staðreynd að barneignir í nútímasamfélagi fara ekki alltaf saman við hjónaband. Það varpar einnig ljósi á aðrar breytingar á fjölskyldulífi. Nútímaskilningur samfélagsins á fjölskyldu hafnar ósveigjanlegum „stigakenningum“ og er opnari fyrir nýjum, sveigjanlegum líkönum.