8.4 Velferð
8.4 Vellíðan
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:
Vellíðan — eða farsæld, eins og hún er stundum kölluð — er mikið rætt viðfangsefni í gildisfræði vegna þess að hún hjálpar okkur að skilja hvað við metum og hvers vegna. Það sem fólk metur í lífinu — til dæmis réttlátt samfélag, góða heilsu, fagra list, líkamlega ánægju og trausta vináttu — stuðlar að vellíðan þess. Sumir heimspekingar láta vellíðan ákvarða gildi: til að meta hvort athöfn sé verðmæt þarf þá að kanna hvort hún stuðli að vellíðan manneskju.
Vellíðan snýst um það sem er gott fyrir manneskju, ekki aðeins um hið góða í óhlutbundnum skilningi. Hún beinist jafnframt að gæðum sem hafa eigingildi og stuðla að farsælu lífi. Hér á eftir verða kynntar ólíkar hugmyndir um vellíðan og hvernig þær auðvelda okkur að hugsa um það sem er verðmætt og gott. Heimspekingar nálgast gildi vellíðanar einkum út frá ánægju, löngunum eða hlutlægum gæðum.
Nautnahyggja
Sumir heimspekingar lýsa vellíðan sem því að öðlast ánægju og forðast sársauka. Þessi nálgun nefnist nautnahyggja. Hugtakið hefur aðra merkingu í heimspeki en í daglegu tali. Þar vísar nautnahyggja oft til óhóflegrar eftirlátssemi við líkamlegar nautnir. Heimspekileg nautnahyggja einskorðast aftur á móti ekki við líkamlega ánægju heldur tekur einnig mið af tilfinningalegri og vitsmunalegri ánægju og sársauka. Heimspekilegur nautnahyggjumaður kann því að meta vitsmunalega eða langvinna ánægju sem stuðlar að góðu og merkingarbæru lífi meira en stundlega og skammvinna nautn.
Nautnahyggja byggist á þeirri hugmynd að ánægja og sársauki séu tvær grundvallarkenndir eða tvö grundvallarástand. Nautnahyggjumaður telur ánægju góða en sársauka slæman og lítur því á hvort tveggja sem viðmið um vellíðan.
Nautnahyggja Epíkúrosar
Nautnahyggja á sér langa sögu. Forngríski heimspekingurinn Epíkúros (341–270 f.o.t.) stofnaði epíkúríska skólann, sem kenndi að ánægja væri hið æðsta gæði. Ánægja Epíkúrosar var þó ekki aðeins líkamleg og fjarri óhófi, efnishyggju eða eftirlátssemi. Hann taldi hófsemi, dygð og heimspeki leiða til mestrar ánægju. Temja þyrfti óseðjandi langanir sem yllu óhamingju og óánægju með lífið. Heimspeki hans beindist að frelsi undan andlegum, tilfinningalegum og líkamlegum sársauka með ataraxíu, sálarró. Til að öðlast slíka ró þurfti að takast á við órökréttan ótta, einkum óttann við dauðann.
Hugtakið nautnahyggja og jafnvel orðið epíkúrískur hafa mjög ólíka merkingu í daglegu tali nú á dögum. Nautnahyggja lýsir því að sökkva sér í óhóflegar líkamlegar og skynrænar nautnir eins og mat, áfengi og kynlíf. Hugtakið epíkúrískur vísar oft til einstaklinga sem hafa sérstaka ánægju af mat og drykk, eins og vínkunnáttumanns eða einhvers sem er heltekinn af Michelin-stjörnu veitingastöðum. Hins vegar var það besta í lífinu, að mati Epíkúrosar, að eiga góða vini sem vilja ræða heimspeki.
Nytjastefna
Nytjastefna telst nautnahyggjukenning vegna þess að hún byggir siðferði á því að hámarka ánægju og lágmarka sársauka. Hjá Jeremy Bentham (1748–1832) og John Stuart Mill (1806–1873) hvíla gildi á þessum sálrænu ástöndum. Ánægja er þá góð í sjálfri sér en sársauki slæmur í sjálfum sér. Gildi athafnar ræðst af því ástandi sem hún veldur. Nytjastefnumenn meta styrk ánægjunnar eða sársaukans, varanleika, vissu og útbreiðslu ásamt fjölda þeirra sem verða fyrir áhrifum. Almennt telja þeir athöfn siðferðilega þegar hún leiðir til mestrar farsældar fyrir sem flesta. Nytjastefna er því aðferð til að hámarka vellíðan.
Eigindlegur greinarmunur á ánægju
Ánægja er vandmeðfarið hugtak. Hún er upplifun sem getur tekið á sig margvíslegar myndir og því greina heimspekingar milli ólíkra tegunda hennar. Ánægja getur verið skynræn og líkamleg, tilfinningaleg eða vitsmunaleg. Við njótum þess að bíta í safaríkt epli, horfa á ljós speglast í vatni eða finna mjúka áferð. Við getum fagnað unnu markmiði, glaðst yfir góðum fréttum og notið samveru með nánum vini. Einnig má njóta þess að læra eitthvað nýtt, deila hugmyndum og sökkva sér algerlega í verkefni.
Ánægja sem hugarástand
Ánægja virðist vera tilfinning eða skynjun, en einnig margt fleira. Til dæmis felur það að njóta eplis í sér að hafa ánægju af bragði þess. Hér veltur ánægjan á því að bragðið sé gott, en ánægjan sem við höfum af því að smakka það er ekki það sama og einfaldlega að smakka það. Af þessum sökum hafa sumir heimspekingar haldið því fram að ánægja sé ekki einfaldlega skynjun heldur feli hún í sér hugmynd um hið góða. Það er að segja, ánægja uppfyllir löngun í það sem er gott, sem felur í sér hugarástand, ekki bara skynjun – og felur því í sér rökhugsun, skoðanir eða uppfyllingu löngunar.
Þar af leiðandi kvarta gagnrýnendur nautnahyggju yfir því að ánægja sé of breytileg, óákveðin, huglæg og skilyrt til að vera traustur grundvöllur fyrir siðfræði, vellíðan eða nokkra heimspekikenningu, og að vellíðan samanstandi af meiru en ánægju. Upplifunarvélin sýnir þetta vandamál.
Upplifunarvélin (hugsunartilraun)
Upplifunarvélin er gagnrýni á nautnahyggju og hugmyndir um vellíðan sem byggja á ánægju. Í þessari hugsunartilraun sem bandaríski hugsuðurinn Robert Nozick (1938 – 2002) bjó til árið 1974, er hægt að tengja manneskju við „upplifunarvél“ sem veitir henni hverja þá upplifun sem hún metur og nýtur. Þar að auki væri hún algjörlega ómeðvituð um vélina, sem þýðir að hún myndi upplifa allt sem raunverulegt þótt það væri allt saman blekking. Hugsunartilraunin hvetur mann til að hugsa um hvað gerir lífið gott. Er vellíðan einfaldlega hugarástand sem vél gæti hermt eftir, eða býr meira að baki? Að mati Nozick er það ekki gott líf vegna þess að það er ekki raunverulegt. Fólk vill það sem er raunverulegt og það vill raunverulega gera hluti. Ánægja ein og sér uppfyllir ekki þá þörf og löngun.
Vellíðan og uppfylling langana
Önnur leið til að hugsa um vellíðan er að leggja hana að jöfnu við uppfyllingu langana. Löngun má skilgreina og uppfyllingu hennar skýra á fleiri en einn veg. Samkvæmt athafnamiðaðri nálgun hneigja langanir fólk til tiltekinna athafna — þú borðar til dæmis vegna þess að þig langar í mat. Önnur nálgun tengir löngun við skoðanir um hið góða: þá borðar þú vegna þess að þú telur gott að gera það. Sú skýring sýnir hvers vegna langanir skipta máli í heimspekilegum kenningum um vellíðan. Vellíðan felst þá í að uppfylla eigin langanir. Þessi hugmynd nefnist löngunaruppfyllingarkenning.
Samkvæmt löngunaruppfyllingarkenningunni lifir einstaklingur góðu lífi ef honum tekst að uppfylla mikilvægar langanir sínar. Farsæld ræðst þá af uppfyllingu langana og óskum einstaklingsins. Fólk getur þó haft rangt fyrir sér um hvað sé gott og valið eitthvað sem það telur að færi því hamingju en gerir það ekki. Manneskja gæti til dæmis talið að starf geimfara gerði hana hamingjusama en síðan komist að því að hún þolir illa einmanaleikann í löngum geimferðum. Hefði hún skilið til fulls hvað starfið fæli í sér hefði hún ef til vill ekki þráð það. Því leiðir aðeins uppfylling upplýstra langana örugglega til hamingju; uppfylling óupplýstra langana þarf ekki að gera það.
Vitsmunahyggja og óvitsmunahyggja
Þegar vellíðan er skýrð með löngunum og óskum kemur í ljós ágreiningur um eðli gilda, einkum hvort gildisdómar hafi staðhæfanlegt inntak. Tjá þeir afmarkaðar hugmyndir og skoðanir sem setja má fram sem staðhæfingar eða eru þeir fyrst og fremst tilfinningaástand einstaklings? Vitsmunahyggja heldur því fram að gildisdómar séu vitsmunalegir, feli í sér hugsun og tjái staðhæfingar um eiginleika hluta, svo sem að epli sé hollt, eða um atburði, svo sem að það hafi verið harmleikur þegar Titanic sökk. Óvitsmunahyggja heldur því fram að gildisdómar séu ekki vitsmunalegir í þessum skilningi: þeir staðhæfi ekki endilega neitt um eiginleika hluta eða atburði heldur tengist sálrænu ástandi þess sem talar.
Tilfinningahyggja
Tilfinningahyggja er afbrigði óvitsmunahyggju. Samkvæmt henni tjá gildisdómar tilfinningar fólks en ekki skoðanir sem geta verið sannar eða ósannar. Enski heimspekingurinn A. J. Ayer (1910–1989), talsmaður siðferðilegrar tilfinningahyggju, hélt því fram að fólk hefði ekki siðferðilegar skoðanir heldur léti í ljós siðferðilegar tilfinningar. Þegar einhver segir: „Það er rangt að drepa saklaust fólk,“ tjáir hann því hvernig honum líður gagnvart slíkum drápum í stað þess að setja fram staðhæfingu sem unnt er að sanna, hrekja eða rökræða.
Nútímasiðspekingar færa oft rök gegn tilfinningahyggju vegna þess að hún felur í sér að gildi séu háð tilfinningum einstaklinga og séu þar af leiðandi algjörlega huglæg. Siðspeki reynir oft að halda því fram að til séu hlutlæg gildi, sérstaklega þegar kemur að vellíðan. Eftirfarandi hluti mun útskýra slíkar heimspekilegar nálganir.
Vellíðan og hlutlæg gæði
Önnur nálgun á vellíðan felst í að telja upp hlutlæg gæði sem stuðla að farsælu lífi. Ólíkt löngunarkenningum geta kenningar um hlutlæg gæði gengið gegn óskum einstaklingsins. Greinarmunurinn skiptir máli þegar löngun hans stangast á við eigin hag. Heilsa stuðlar til dæmis augljóslega að vellíðan og því má telja hollt mataræði og reglulega hreyfingu hlutlæg gæði. Löngun í óhollan mat eða kyrrsetu breytir ekki því sem er hlutlægt gott. Heimspekingar sem aðhyllast slíkar kenningar beina athygli gjarnan að þekkingu, dygð og vináttu.
Þekking
Aristóteles hóf Frumspeki sína á þeirri hugmynd að löngunin til að vita sé almennur mannlegur eiginleiki. Hluti af því að vera manneskja er að leita þekkingar. Fólk er forvitið. Það býr yfir undrun. Það metur uppgötvun. Aftur á móti getur skortur á þekkingu um heiminn leitt til lélegra ákvarðana, ruglings, kvíða, ranghugmynda og annarra hugarástanda og athafna sem draga úr vellíðan. Af þessum ástæðum má telja þekkingu mikilvægan þátt í vellíðan og farsæld í lífinu.
Dygð
Dygð er einnig talin hlutlæg gæði. Forngrísku heimspekingarnir Sókrates, Platon og Aristóteles töldu dygð ómissandi þátt hins góða lífs. Forngríska orðið aretē merkir bæði „dygð“ og „ágæti“. Til að ákvarða ágæti einhvers þarf að þekkja tilgang þess eða hlutverk. Hnífur á að skera og ágæti hans felst því í skerpu: góður hnífur er beittur. Erfiðara er að ákvarða ágæti manneskju en nytjahlutar. Sókrates sagði því að fólk þyrfti að „ræða dygðina daglega“ og rannsaka líf sitt sífellt (Platon [399–360 f.o.t.] 2002, 41). Hjá Forngrikkjum var dygð ekki aðeins skapgerðareinkenni heldur lífsmáti.
Í Siðfræði Níkomakkosar lýsir Aristóteles dygð sem þætti mannlegrar vellíðanar. Dygðug athöfn fylgir meðalhófi milli skorts og ofgnóttar; lestir eru frávikin til hvorrar áttar. Aristóteles tekur hugrekki sem dæmi (II. bók, 7. kafli, §2). Hugrekki felur í sér hæfilegan ótta og sjálfstraust. Annars vegar eru of mikill ótti og of lítið sjálfstraust, það er heigulsháttur. Hins vegar eru of lítill ótti og of mikið sjálfstraust, það er fífldirfska. Dygðug athöfn fylgir hinum gullna meðalhófi. Dygð felst þannig í að gera hið rétta á réttan hátt og stuðlar að vellíðan.
Vinátta
Vinátta er einnig talin hlutlæg gæði. Félagsleg tengsl og náin bönd við aðra auðvelda fólki að lifa farsælu lífi. Aristóteles segir vináttu „nauðsynlega fyrir líf okkar“ (1155a5). Í áttundu bók Siðfræði Níkomakkosar greinir hann vináttu ánægjunnar vegna, vináttu nytseminnar vegna og vináttu sem byggist á mannkostum. Fyrri tvær tegundirnar hafa tækisgildi, því vinirnir eru þá ekki metnir sjálfra sín vegna heldur sem leið að ánægju eða nytsemi. Aristóteles telur slíka vináttu leysast auðveldlega upp. Vinátta sem byggist á því að meta mannkosti annars fólks er traustari og rofnar ekki við breyttar aðstæður. Slíkir vinir sjá hið góða hvor í öðrum og vilja hvor öðrum vel. Þannig stuðlar vinátta að vellíðan okkar.
Eudaimonia (mannleg farsæld)
Heimspekingar nota stundum forngríska orðið eudaimonia, „hamingja“ eða „mannleg farsæld“, um vellíðan. Orðið er vandþýtt. Hamingja er oft tengd hverfulum fögnuði eða persónulegri fullnægju fremur en almennri vellíðan. Eudaimonia er hins vegar hvorki stök tilfinning né tímabundin sæla heldur lýsing á lífinu í heild. Því er orðið farsæld gjarnan notað. Það vísar einnig til þess að dafna í samræmi við eigið eðli. Með mannlegri farsæld er átt við að skara fram úr í því sem tilheyrir góðu mannlegu lífi.
Forngrískur skilningur á eudaimonia
Orðið eudaimonia er myndað af eu, „góður“, og daimon, „andi“. Daimon var verndarandi sem fylgdi manneskju um lífið og vísaði henni að lokum til undirheima. Forngríski heimspekingurinn Sókrates sagði sinn daimon hafa hvatt sig til að stunda heimspeki og vekja Aþeninga til umhugsunar. Eudaimonia er því meira en stundleg gleði. Hún lýsir góðum anda yfir ævina — eða, með nútímalegra orðalagi, farsælu lífi sem nýtur þeirra gæða sem lífið býður.
Hjá Platoni og Aristótelesi tengist eudaimonia dygð eða ágæti, aretē. Ágæti hlutar ræðst af eðli hans og tilgangi. Manneskjan nær farsæld með því að þekkja og iðka þær dygðir sem hæfa mannlegu eðli. Farsæld vitnar um gott og dygðugt líferni. Aristóteles taldi dygð þó ekki nægja eina sér; dygðug manneskja gæti orðið fyrir alvarlegu óláni og þjáning stríðir gegn farsæld. Fornir stóuspekingar töldu dygðina aftur á móti nægja. Ytri hörmung gæti ekki svipt mann farsæld, því hún tæki ekki frá honum dygðina. Ágreiningurinn vekur spurningu um þátt eigin gerða og ytri aðstæðna í farsæld.
G. E. M. Anscombe og farsældarhyggja nútímans
Breski heimspekingurinn Gertrude Elizabeth Margaret Anscombe (1919–2001), jafnan kölluð G. E. M. Anscombe, gagnrýndi siðfræði Aristótelesar og farsældarhyggju í greininni „Nútíma siðspeki“ (Modern Moral Philosophy) frá 1958. Hún taldi farsældarhugtak Aristótelesar of óljóst til að nýtast siðspeki og sagði margar dygðirnar í Siðfræði Níkomakkosar falla illa að siðferðilegum ramma.
Um leið og Anscombe gagnrýndi forngríska farsældarhyggju sem grundvöll siðspeki hafnaði hún því að nútímaheimspeki hefði boðið betri kost. Að hennar mati styðjast kenningar á borð við kantíska siðfræði og nytjastefnu við órökstudd „ætti“. Orðið „ætti“ gefur í skyn boð eða lög, sem krefjast löggjafa. Slíkur skilningur á siðferði á vel heima innan guðstrúar þar sem Guð er löggjafinn, en siðspeki nútímans telur sig veraldlega en ekki trúarlega. Samtímamenn Anscombe tóku því þeirri áskorun að lýsa mannlegri farsæld og dygðum af meiri nákvæmni svo þær gætu orðið grundvöllur siðspeki nútímans.
Fullkomnunarhyggja
Fullkomnunarhyggja tengir farsæld hinu æðsta góða sem ná má í mannlegu lífi og samfélagi. Tómas frá Akvínó taldi markmið lífsins vera að verða fullkomin mynd Guðs (Aquinas [1485] 1948, 439). Baruch Spinoza (1632–1677) sagði í Siðfræði ([1677] 1985) að fólk sæktist eftir því sem efldi og fullkomnaði mátt þess. Gleði lyfti því til meiri fullkomnunar en sorg drægi úr henni. Þótt kenningar um sjálfsfullkomnun séu margvíslegar tengja þær allar vellíðan því að fullkomna sjálfan sig.
Ríki markmiðanna hjá Kant
Hjá Kant eru gildi ekki sálræn ástand heldur skynsamlegar lífsreglur. Eins og áður kom fram byggir Kant siðspeki sína á hinu skilyrðislausa skylduboði. Með því má greina siðferðilegar athafnir frá ósiðferðilegum eftir því hvort lífsregla þeirra getur orðið algilt lögmál fyrir alla. Í annarri framsetningu skylduboðsins segir Kant að ávallt skuli koma fram við mannverur sem „markmið í sjálfum sér“ en aldrei aðeins sem „tæki að markmiði“. Við megum því ekki nota annað fólk sem verkfæri til að ná eigin markmiðum.
Kant segir að önnur leið að algildri lífsreglu sé að ímynda sér að maður setji lög fyrir ríki markmiðanna. Ríki markmiðanna er hugsað hugsjónasamfélag þar sem komið er fram við hvern einstakling sem markmið og engan aðeins sem tæki að markmiði. Það væri samfélag jafningja þar sem allir gætu notið farsældar. Þannig notar siðspeki Kants hugmyndina um hugsjóna- eða fullkomið samfélag sem leiðarljós.
Japanska hugtakið ikigai (tilgangur tilverunnar)
Japönsk sálfræði notar hugtakið ikigai, tilgang tilverunnar, til að lýsa vellíðan. Sálfræðingurinn Michiko Kumano greinir milli shiawase, nautnamiðaðrar vellíðanar, og ikigai, þess sem gefur lífinu merkingu. Shiawase er ástand ánægju, hamingju og áhyggjuleysis. Ikigai snýst fremur um merkingarbært líf og er að sögn Kumano „síður heimspekilegt og fremur innsæislegt, órökrænt og blæbrigðaríkara en skyld hugtök í vestrænum tungumálum“ (Kumano 2017, 421). En hvernig upplifum við slíkan innsæislegan tilgang? Kumano tengir ikigai því að helga sig markmiðum og athöfnum sem samræmast eigin gildum.