8.3 Frumsiðfræði
8.3 Meta-siðfræði
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla ættir þú að geta:
Siðfræði rannsakar siðferði á breiðum grunni. Henni er oft skipt í meta-siðfræði, boðandi siðfræði og hagnýta siðfræði. Fjallað er um boðandi siðfræði í sérkafla, sömuleiðis hagnýta siðfræði. Sviðin greina sig hvert frá öðru eftir stigi rannsóknarinnar. Meta-siðfræði beinist að siðferðilegri rökhugsun ásamt grundvallarspurningum um forsendur siðferðisskoðana og breytni. Hún rannsakar meðal annars hvaðan siðferðileg gildi koma, hvað felst í því að kalla eitthvað rétt eða gott, hvort hlutlægar siðferðisstaðreyndir séu til, hvort siðferði sé menningarlega afstætt og hvort siðferðisvenjur ásamt gildisdómum eigi sér sálfræðilegan grundvöll.
Í tveimur fyrri köflunum spurðum við hvort greina mætti staðreyndir frá gildum og hvað gildi væru. Þar mættum við einni af meginspurningum meta-siðfræðinnar: Byggist siðferði á hlutlægum eða huglægum gildum? Við höfum einnig spurt hvað sé gott eða illt, rétt eða rangt, en það er meginviðfangsefni boðandi siðfræði. Hér verður kafað dýpra í þessar spurningar og ólíkar undirstöður siðferðisgilda kannaðar, svo sem Guð, trú, náttúra, samfélag, stjórnmál, lög og skynsemi.
Verufræði gilda
Mikilvægt svið meta-siðfræði er verufræði gilda. Verufræði rannsakar hvað er til og hvert eðli hins tilverandi er. Verufræði gilda spyr því hvers konar veruleika gildi hafi. Er gildi staðhæfing um veruleikann, huglæg hugmynd eða skoðun, hugarástand eða tilfinning? Eins og fram kemur eru svör verufræðinga við þessum spurningum ólík.
Hluthyggja og andhluthyggja
Eiga siðferðileg gildi sér stoð í veruleikanum eða eru þau alfarið huglæg, bundin einstaklingum eða samfélögum? Svarið mótar alla nálgun okkar á siðfræði. Fyrsti megingreinarmunurinn liggur því milli hluthyggju og andhluthyggju. Siðferðilegir hluthyggjumenn hafna, eins og áður kom fram, algjörum aðskilnaði staðreynda og gilda. Hluthyggja telur siðferðileg gildi eiga sér einhverja stoð í veruleikanum og að rökhugsun um siðferðileg efni þurfi hlutlægan ramma til að komast að því hvað sé í raun gott. Gildi eru þá ekki aðeins huglægar skoðanir. Andhluthyggja hafnar því hins vegar að siðferðileg gildi byggist á hlutlægum staðreyndum um heiminn; hún leiðir þau fremur af huglægum þáttum á borð við langanir og skoðanir einstaklinga.
Hér er umfjöllunin um siðferðilega hluthyggju færð út fyrir greinarmun staðreynda og gilda. Skoðað er hvers vegna margir telja hluthyggju mikilvæga afstöðu og hvaða hlutlæga veruleika fólk hefur lagt siðferði til grundvallar.
Mikilvægi rökræðu innan siðferðilegrar hluthyggju
Siðferðilegur ágreiningur ögrar siðferðilegri hluthyggju vegna þess að hann getur látið siðferði virðast huglægt. Ef fólk greinir á um mikilvæg álitamál, svo sem þungunarrof, eða um réttlætingu siðferðisskoðana, hvernig skerum við þá úr um hver hafi rétt fyrir sér? Kannski hefur enginn rétta svarið og siðferðisfullyrðingar eru aðeins huglægar skoðanir.
Siðferðilegur ágreiningur sýnir að mati hluthyggjumanns ekki að siðferði sé huglægt. Í mörgum fræðigreinum, þar á meðal náttúruvísindum, fara fram líflegar deilur án þess að staðhæfingar greinanna verði þar með huglægar. Stjörnufræðingar töldu til dæmis áður að sólin og reikistjörnurnar snerust um jörðina. Sólmiðjukenningin var jafnvel talin villutrú. Ágreiningurinn gerði stjörnufræðina ekki huglæga. Hann sýndi þörfina fyrir áframhaldandi athuganir og rökræðu til að bæta skilning á veruleikanum. Á sama hátt sanna siðferðisdeilur ekki að siðferði sé huglægt; þær geta jafnvel dýpkað skilning okkar á álitamáli. Siðferðileg hluthyggja gerir ráð fyrir hlutlægum ramma eða grunni siðferðis og þar með sönnum siðferðisfullyrðingum, þótt fólk sé ekki sammála um hverjar þær séu.
Mikilvægi lausna á siðferðilegum ágreiningi
Siðferðileg afstæðishyggja, sem áður var rædd, er andhluthyggja vegna þess að hún hafnar hlutlægri eða algildri réttlætingu siðferðisskoðana. Siðferði er þess í stað ávallt afstætt einstaklingi eða samfélagi. Þá er engin leið til að segja hvað sé í raun gott eða illt.
Siðferðileg afstæðishyggja hefur birst í mörgum myndum í sögu heimspekinnar. Um hana er deilt jafnt í almennri umræðu, einkum um stjórnmál og trúarbrögð, sem í meta-siðfræði. Kenningin er umdeild vegna þess að hún virðist grafa undan sameiginlegum grunni siðferðisdeilna sem móta breytni og opinbera stefnu. Andhluthyggja og siðferðileg afstæðishyggja virðast þannig reisa torleystar hindranir gegn lausn siðferðilegs ágreinings.
Samtímaheimspekingurinn Michelle Moody-Adams telur þó að siðferðilegur ágreiningur milli menningarheima, jafnvel innan þeirra, neyði okkur ekki til að aðhyllast andhluthyggju. Hún tekur ágreininginn alvarlega en ver jafnframt „varfærna bjartsýni“ um hlutlægni siðferðisins (1997). Óleysanlegur siðferðiságreiningur er að hennar mati „óhjákvæmilegur þáttur siðferðilegrar reynslu“, ekki ástæða til að vantreysta siðferðilegri rökhugsun (1997, 107).
Andhluthyggja er ein mynd siðferðilegrar efahyggju. Hún getur því leitt bæði til afstæðishyggju og svartsýni um hvort unnt sé að leysa siðferðisdeilur eða treysta siðferðilegri rökhugsun. Getan til að skýra rétt og rangt skiptir ekki aðeins máli fyrir siðfræðina heldur einnig fyrir einstaklinga í samfélagi, enda hafa athafnir og ákvarðanir fólks áhrif á aðra. Þetta er ein af mótbárum siðferðilegra hluthyggjumanna gegn andhluthyggju. Sé siðferði alfarið huglægt verða gildi handahófskennd og engar sannar fullyrðingar um þau mögulegar.
Siðferðileg hluthyggja krefst hlutlægrar réttlætingar siðferðisskoðana og fullyrðinga. Réttlætingin getur tekið ýmsar myndir, meðal annars vísað til Guðs eða náttúrunnar. Næstu undirkaflar skýra þessar leiðir.
Guðlegar og trúarlegar undirstöður siðferðisgilda
Ein leið til að greina siðferðilega rökhugsun er að skoða undirstöðu hennar, það er hvernig siðferðisfullyrðingar eru studdar. Í aldanna rás hefur fólk gjarnan vísað til hins guðlega til að réttlæta siðferðisfullyrðingar og gildi.
Siðfræðilegir rammar sem byggjast á Guði geta tekið ýmsar myndir eftir skilningi fólks á hinu guðlega. Guð getur verið hið æðsta góða og fyrirmynd þeirra dygða og gilda sem eiga að leiða breytni manna. Sé Guð til dæmis kærleiksríkur ber mönnum að þroska hæfni sína til að elska, og kærleiksríkar athafnir verða undirstaða siðferðisins. Guð getur einnig verið æðsti dómarinn sem ákvarðar rétt og rangt úr almáttugri, óskeikulli stöðu. Þá veitir hann hlutlægt sjónarhorn siðferðilegrar dómgreindar. Menn geta vegna takmarkaðs sjónarhorns síns greint á um rétt og rangt, en siðferðið verður hvorki afstætt né handahófskennt því það hvílir á eilífum sannindum alviturs Guðs.
Trúarbrögð gera oft tilkall til þekkingar á eðli og uppsprettu veruleikans, merkingu mannlegrar tilvistar, undirstöðum siðferðis, tilgangi þjáningar og því sem tekur við eftir dauðann. Mörg trúarbrögð rekja kenningar sínar til guðlegrar uppsprettu, helgra opinberana eða spámanna. Þau leita einnig til helgirita, helgisiða, venja, mynda og gripa þegar siðferðileg gildi eru ákvörðuð.
Ágústínus um trú og þekkingu
Þeir sem véfengja hið guðlega sem uppsprettu siðferðisvalds spyrja hvort slíkar siðferðisskoðanir hvíli aðeins á trú eða séu sannar rökstuddar skoðanir sem teljist þekking. Trú tekur til ósannaðra skoðana, einnig þeirra sem ekki verður unnt að sanna. Miðaldahugsuðurinn Ágústínus frá Hippó (354–430), sem var munkur, guðfræðingur og heimspekingur, benti á að margt sem fólk segist vita byggist í raun á trú. Með röksemdafærslu sinni dregur hann úr skörpum skilum trúar og þekkingar. Fólk sem ekki er ættleitt telur sig til dæmis vita hverjir foreldrar þess eru og lítur á það sem trausta þekkingu. Enginn man þó eigin fæðingu eða fyrstu æviárin og hefur því ekki staðfest þessa skoðun með eigin athugun. Þannig starfar trúin að mati Ágústínusar. Í þessum skilningi gegna þær báðar svipuðu hlutverki í mannlífi og gildismati.
Evþýfron-vandinn
Þegar Guð er lagður til grundvallar siðferðisgildum vakna erfiðar heimspekilegar spurningar. Evþýfron-vandinn lýsir einni slíkri áskorun fyrir guðmiðað siðferði: Er eitthvað gott vegna þess að Guð býður það, eða býður Guð það vegna þess að það er gott? Nafnið kemur frá samræðu Platons, Evþýfroni. Þar ræðir heimspekingurinn Sókrates við Evþýfron, sem telur sig sérfróðan um guðrækni. Sókrates spyr hvort guðirnir elski hið guðrækilega af því að það sé guðrækilegt eða hvort það sé guðrækilegt af því að þeir elski það (Platón, Evþýfron 10a). Í fyrra tilvikinu ákvarða guðirnir ekki hið góða og æðra siðferðilegt viðmið hlýtur að vera yfir þeim. Í síðara tilvikinu eru guðirnir æðsta valdið, en engin skiljanleg regla skýrir hvers vegna þeir elska það sem þeir elska. Guðrækni verður þá ógrunduð skipun að ofan, sem takmarkar fræðilega greiningu hennar. Þessi afstaða nefnist kenningin um guðleg boð.
Fyrri kosturinn skapar þó vanda fyrir fullveldi og almætti Guðs. Hann setur siðferðisreglur ofar hinu guðlega og gerir ráð fyrir reglum sem jafnvel Guð má ekki brjóta. Ef Guð getur ekki breytt siðlaust, er hann þá í raun almáttugur?
Náttúrulegar og mannlegar undirstöður siðferðisgilda
Ólík siðfræðikerfi hvíla á ólíkum undirstöðum eða réttlætingum. Sum vísa til ómannlegs lögmáls á borð við náttúruna, önnur til sameiginlegra mannlegra stofnana svo sem menningar, hefða, samfélags eða laga. Enn önnur vísa til einstaklingsins og hæfni hans til siðferðilegrar rökhugsunar. Hér verða skoðaðar röksemdir sem byggjast á náttúru, samfélagi, stjórnmálum, sjálfinu eða skynsemi.
Náttúra og náttúruréttur
Ein nálgun siðfræðinnar vísar til náttúru eða náttúruréttar þegar dæmt er um gott og illt. Athöfn, markmið eða eiginleiki er góður ef hann samræmist náttúrunni eða náttúrurétti, en illur ef hann brýtur gegn honum. Náttúra getur hér merkt bæði manneðlið og sýnileg einkenni náttúruheimsins.
Miðaldaheimspekingurinn Tómas frá Akvínó (1225–1274) greindi fjórar tegundir laga: eilíf lög, náttúrulög, mannalög og guðleg lög. Eilíf lög stýra alheiminum, náttúrulög náttúruheiminum og mannalög mannlegum samfélögum. Guðleg lög eru yfirnáttúruleg og gera mönnum kleift að öðlast sáluhjálp, en mannleg skynsemi ein nægir ekki til að þekkja þau. Guð verður að opinbera þau, til dæmis í boðorðunum tíu, helgiritum eða öðrum opinberunum. Menn geta aftur á móti beitt skynsemi til að uppgötva náttúrulög og setja mannalög. Að mati Tómasar verða mannalög að samræmast náttúrurétti. Lög sem brjóta gegn náttúrulögum eru „ekki lengur lög heldur afskræming laga“ (Aquinas [1485] 1948, 649). Röksemdafærsla hans tilheyrir sígildri náttúruréttarkenningu, þar sem lög eiga að varðveita náttúrulega skipan. Þar sem náttúran er ekki huglæg telur kenningin gildin hlutlæg.
Siðfræðileg eðlishyggja
Eins og áður kom fram telja sumir heimspekingar að nauðsynleg tengsl gilda við telos, eða tilgang, skapi hlutlægan siðferðilegan veruleika. Siðfræðileg eðlishyggja heldur því fram að góðar athafnir fullkomni manneðlið en illar afskræmi það. Sé það rétt byggjast siðferðisgildi og hið góða á náttúrulegum staðreyndum um heiminn, ekki huglægum tilfinningum eða skoðunum einstaklinga. Siðfræðileg eðlishyggja skýrir hið náttúrulega góða og illa oft með hugtökum á borð við ánægju, löngun, hamingju eða farsæld.
Heimspekingurinn Philippa Foot (1920–2010) setti fram eina þekktustu röksemdafærsluna fyrir siðfræðilegri eðlishyggju á tuttugustu öld. Í Natural Goodness (2003) heldur Foot því fram að siðferðileg gildi á borð við gæsku varði hvorki staðhæfingar, eins og G. E. Moore taldi í Principia Ethica, né einberar tilfinningar einstaklinga, heldur farsæld manna. Líkt og býflugur hafa eiginleika sem gera þeim kleift að dafna og mynda öflug bú hafa menn dygðir sem gera þeim kleift að lifa farsælu lífi og byggja farsæl samfélög. Skilningur Foot á farsæld er undir áhrifum frá Aristótelesi, sem byggði siðfræði sína á dygðum og því að uppfylla telos sitt, eða tilgang. Þessi nálgun nefnist dygðasiðfræði. Bæði siðfræðileg eðlishyggja og dygðasiðfræði gera ráð fyrir að finna siðferðileg gildi með því að skilja eðli mannsins á hlutlægan hátt.
Í Natural Goodness heldur Foot enn fremur fram að siðferðilegt mat líkist mati okkar á öðrum lífverum. Siðferðileg gæska lýsir því hvernig manneskja eigi að lifa samkvæmt manneðlinu. Rétt eins og rannsókn á eðli dýrs sýnir hvað er því fyrir bestu má skilningur á manneðlinu sýna hvað er mönnum fyrir bestu.
Foot telur enn mikilvægara að skilningur á því hvað lífvera er feli í sér vitneskju um það sem er henni gott í ljósi lífsstarfsemi hennar. Þekking á því hvað önd er segir okkur til dæmis hvað henni er fyrir bestu. Hún tekur til eðlis andarinnar og þeirra skilyrða sem gera henni kleift að lifa góðu lífi. Önd er vatnafugl og búsvæði með vatni er henni því gott. Á sama hátt má draga ályktanir um hið góða fyrir menn af þekkingu á manneðlinu.
Foot tengir þannig siðferði við líffræðilega farsæld, það er að ná markmiðum mannlegs lífs. Ef tilgangur mannlífs er til dæmis að mynda merkingarbær tengsl og raungera hæfileika sína byggist siðferði á dygðum sem gera það mögulegt. Halda mætti fram að menn hafi, líkt og aðrir prímatar, þróað með sér samvinnu og umhyggju vegna þess að hvor tveggja styður við afkomu. Athafnir sem efla samvinnu og umhyggju væru þá góðar en þær sem skaða aðra illar.
Skynsemi
Sumar siðfræðikenningar beina sjónum eingöngu að tilteknum mannlegum hæfileikum, svo sem skynsemi. Skynsemi er skipuleg hugsun sem notar gögn og rökfræði til að draga ályktanir. Á upplýsingunni varð sérstaklega mikilvægt að leggja skynsemina til grundvallar siðferði, enda vildu heimspekingar sýna fram á gildi siðferðisreglna án þess að reiða sig á trúarskoðanir eða Guð.
Upplýsingarheimspekingurinn Immanuel Kant (1724–1804) taldi að menn, sem skynsemisverur, fylgdu almennum breytireglum þegar þeir framkvæmdu eitthvað. Sérhver athöfn hefur ástæðu, það er markmið eða tilgang. Samkvæmt Kant er athöfn eða ákvörðun siðferðileg ef unnt er að gera breytireglu hennar algilda. Þetta setur hann fram í skilyrðislausa skylduboðinu: „Breyttu aðeins eftir þeirri lífsreglu sem þú getur jafnframt viljað að verði að almennu lögmáli“ (Kant [1785] 1998, 31). Athöfn er því siðferðileg ef regla hennar getur gilt fyrir alla. Skilyrðislausa skylduboðið verður oft skýrast þegar athöfn stangast á við það. Lygi getur til dæmis ekki verið siðferðileg því ekki er unnt að gera hana algilda. Ekki geta allir logið, enda gerir lygi sjálf ráð fyrir að fólk segi yfirleitt satt.
Sjálfið
Aðrar siðfræðikenningar rekja uppruna siðferðisins til sjálfsins. Hvernig veit fólk hvað sé rétt eða rangt? Hvað hvetur það til góðvildar og umhyggju? Sumir telja samviskuna, innri vitund einstaklingsins um rétt og rangt, mynda grunn siðferðisins. En hvaðan kemur hún? Sumir rekja hana til innsæis, vitundar sem virðist augljós og óhrekjandi. Aðrir telja hana þroskast fyrir tilstilli menntunar eða skynsemi.
Aðrar siðfræðilegar nálganir byggjast á sálfræði einstaklingsins, siðferðiskenndum eða tilfinningum. Margar kenningar leggja áherslu á samúð og samkennd, það er hæfnina til að finna til með öðrum og deila tilfinningum þeirra. Hjá fornkínverska heimspekingnum Mencíusi (371–289 f.Kr.) gerir samúðin góðviljaðar athafnir mögulegar, en þær eru undirstaða siðferðis og farsældar. Einnig má líta á samúð og samkennd sem dygðir sem einstaklingar rækta með sér. Dygðasiðfræði byggir einmitt siðfræðikenningu sína á dygðum sem persónueiginleikum sem unnt er að þroska.
Femínísk umhyggjusiðfræði byggir siðfræði á tilfinningum fólks til þeirra sem gegna mikilvægu hlutverki í lífi þess. Í bókinni Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education heldur bandaríski heimspekingurinn Nel Noddings (f. 1929) því fram að siðfræði sem byggist á umhyggju sé „með einkennandi og nauðsynlegum hætti kvenleg“. Hún spretti af reynslu kvenna, sem hefðbundin umönnunarhlutverk hafi mótað (2013, 8).
Mikilvæg umræða í siðfræði snýst um óeigingirni, það er óeigingjarna umhyggju fyrir velferð annarra. Sumir siðspekingar telja aðeins óeigingjarnar athafnir fullkomlega siðferðilegar. Aðrir halda því fram að eiginhagsmunir geti einnig hvatt fólk til að koma siðferðilega fram við aðra. Næsti kafli fjallar um þetta álitamál.