6.2 Sjálfið og sjálfsmynd
6.2 Sjálfið og samsemd
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Nú á dögum mætti ætla að eindahyggja og markhyggja Aristótelesar hafi þróast yfir í frumukenningu sem leysi samsemdarvandamál akarnsins og eikarinnar. Tilgangur, eða ergon, bæði akarnsins og eikarinnar er fólginn í okfrumunni, frumunni sem myndast þegar karl- og kvenkynfruma sameinast. Okfruman geymir erfðaefnið, eða leiðbeiningarnar um hvernig lífveran þroskast og rækir ætlaðan tilgang sinn.
En ekki eru öll samsemdarvandamál svo auðleyst í dag. Hvað ef höfundur þessa kafla bjó í húsi sem barn, og árum síðar, eftir að hafa ferðast um í hinu mjög svo glæsilega lífi sem fylgir því að vera heimspekingur, sneri aftur og komst að því að húsið hefði brunnið til grunna og verið endurbyggt nákvæmlega eins og það var. Er þetta sama heimilið? Almennu spurningarnar sem snúast um hvernig við ættum að skilja spennuna milli samsemdar og samfelldni eru meðal annars:
Þessi hluti byrjar að tæpa á þessum spurningum um samsemd og sjálfið.
Skip Þeseifs
Hugleiddu eftirfarandi hugsunartilraun. Ímyndaðu þér tréskip í eigu hetjunnar Þeseifs. Innan nokkurra mánaða frá sjósetningu yrði ljóst að skipta þyrfti um þilfar. Saltinnihald sjávar er mjög tærandi. Slys geta líka gerst. Í algengri útgáfu af hugsunartilrauninni er gert ráð fyrir þúsund ára tímabili. Á þessu tímabili er gert ráð fyrir að skipt hafi verið um allt þilfarið og allan við í skipinu. Nafn skipsins helst óbreytt. En miðað við að öllum efnivið hafi verið skipt út á þessum tíma, í hvaða skilningi getum við fullyrt að skipið sé sama skipið? Okkur hættir til að hugsa um samsemd út frá samfelldni, en skip Þeseifs ögrar almennu innsæi varðandi hvernig eigi að skilja samsemd.
Á svipaðan hátt, þegar líkami okkar þróast frá okfrumu til fullorðins einstaklings, deyja frumur og endurnýjast með nýjum byggingarefnum sem við fáum úr mat, vatni og umhverfi okkar. Miðað við þetta, erum við sama veran og við vorum fyrir 10 eða 20 árum? Hvernig getum við greint hvað skilgreinir okkur? Hvert er eðli okkar? Þessi hluti skoðar svör sem veraldleg og trúarleg trúarkerfi hafa lagt til.
Gyðing-kristin viðhorf til sjálfsins
Almenna viðhorfið varðandi samsemd í gyðinglegum-kristnum sem og öðrum andlegum hefðum er að sjálfið sé sál. Í vestrænni hugsun má rekja uppruna þessa viðhorfs til Platons og frummyndakenningar hans. Þessi sál sem hið raunverulega sjálf leysir vandann um skip Þeseifs, þar sem sálin er stöðugt til staðar frá okfrumu eða ungbarni og er ekki skipt út fyrir grunnbyggingarefni. Sálin veitir varanleika og viðhelst jafnvel inn í eftirlífið.
Mikið af kristnu sjónarhorni á sál og samsemd hvíldi á verufræði Aristótelesar, sem afleiðing af verki heilags Tómasar frá Akvínó. Akvínó, miðaldaheimspekingur, fylgdi samsetningu Aristótelesar á formi og efni en breytti hugtakinu til að passa innan kristinnar heimsmyndar. Með því að nýta hluta af verkum Aristótelesar sem kynnt voru á ný á Vesturlöndum vegna krossferðanna, bauð Akvínó upp á annað heimspekilegt líkan en hið að mestu platónska kristna viðhorf sem var ríkjandi á hans dögum. Frá hugmyndasögulegu sjónarhorni má að miklu leyti þakka Akvínó endurkomu aristótelískrar hugsunar á Vesturlöndum.
Í ritinu Vera og eðli greindi Akvínó á milli nauðsynlegrar, orsakalausrar tilvistar og tilfallandi veru sem sækir tilvist sína til hinnar fyrrnefndu. Aristóteles hafði áður sett fram hugmyndina um frumorsök, eða óhreyfðan hreyfara. Akvínó samsamaði þennan hreyfara kristnum Guði. Guð var nauðsynleg vera og orsök tilfallandi veru. Hann ákvarðaði jafnframt eðli hennar og tilgang. Guð var talinn handan breytinga, fullkomlega raungerður. Með orðfæri Aristótelesar mætti segja að engir óraungerðir möguleikar byggju í Guði: hann hefði náð fullkomnum veruleika og væri því nauðsynleg vera.
Guð, sem hið endanlega Góða og Sanna, er venjulega skilinn sem sá sem úthlutar sjálfinu tilgangi. Heimsmyndin sem um ræðir er venjulega markhyggjuleg – með öðrum orðum, það er hönnun og regla og að lokum endir á sögunni (eschaton). Meðlimir þessarar hefðar munu halda því fram að hið guðlega sé persónulegt og umhyggjusamt og að Guð hafi stigið inn í frásögn sögu okkar til að raungera tilgang Guðs í gegnum mannkynið. Með nokkrum kenningarlegum undantekningum, ef sjálfið lifir hinu góða lífi (lífi samkvæmt vilja Guðs), þá er lofað möguleikanum á að deila eilífðinni með hinu guðlega.
Viðhorf hindúisma og búddisma til sjálfsins
Innan hindúasiðar er atman hugtakið sem tengist sjálfinu. Hugtakið, sem á rætur sínar að rekja til fornrar sanskrít, er venjulega þýtt sem hið eilífa sjálf, andi, eðli, sál og andardráttur (Rudy, 2019). Vestrænar trúarhefðir tala um einstaklingssál og hreyfingu hennar í átt að hinu guðlega. Það er að segja, sterkri lögmálsreglu um sérstæðingu er beitt á sálina. Sál fæðist og frá þeim tíma er sálin eilíf. Hindúatrú, aftur á móti, setur atman fram sem eilíft; atman hefur alltaf verið. Þótt atman sé eilíft, endurholdgast atman. Hið andlega markmið er að „þekkja atman“ þannig að frelsun frá endurholdgun (moksha) eigi sér stað.
Brahman
Hindúahefðir eru breytilegar hvað varðar merkingu brahman. Sumir tala um kraft sem styður alla hluti, á meðan aðrar hefðir gætu ákallað sérstök goðmögn sem birtingarmyndir brahman. Til að sleppa úr hringrás endurholdgunar þarf einstaklingurinn að gera sér grein fyrir því að atman er brahman og lifa vel eða í samræmi við dharma, með því að fylgja þeim hegðunarreglum sem ritningarnar mæla fyrir um, og karma, gjörðum og verkum. Sameiningu atman við brahman er hægt að ná með jóga, hugleiðslu, helgiathöfnum og öðrum iðkunum.
Búdda hafnaði hugtakinu um brahman og lagði til aðra sýn á heiminn og leiðina til frelsunar. Næstu hlutar fjalla um samspil hugtakanna Atman (sjálfsins) og Brahman (veruleikans).
Kenningin um háða tilurð
Búddísk heimspeki hafnar hugmyndinni um eilífa sál. Kenningin um háða tilurð, sem er grundvallarkenning búddisma, byggist á því að orsakatengsl séu milli atburða fortíðar, nútíðar og framtíðar. Það sem við gerðum áður er hluti af því sem nú gerist og mótar jafnframt það sem síðar verður.
Kenningin um háða tilurð (einnig nefnd gagnháð tilurð) er útgangspunktur búddískrar heimsmyndar. Samkvæmt henni tengjast ekki aðeins allir menn heldur öll fyrirbæri öllum öðrum fyrirbærum. Allir hlutir verða fyrir áhrifum af öðrum hlutum og eru jafnframt háðir þeim. Tilveran er net gagnháðra tengsla. Í þessu kerfi er hvorki frumorsök né óhreyfður hreyfari. Þar er heldur ekkert sjálf — að minnsta kosti ekki sjálf í vestrænum skilningi (O’Brien 2019a).
Kenning búddisma um ekki-sjálf (anatman)
Eitt af sérkennum búddisma er hugmyndin um anatman, eða ekki-sjálf. Hér er hafnað sjálfi sem er skilgreint með frumspekilegum hugtökum á borð við verund eða altak. Vestrænar hefðir gera gjarnan ráð fyrir sjálfstæðri veru sem er skýrt aðgreind frá öðrum verum. Í búddisma er „ég-ið“ hins vegar hverfult.
Þjáning og lausn
Í búddisma leiðbeina göfugu sannindin fjögur iðkandanum á leið til lausnar. Fyrsta sannindið, sem oft er vitnað til, segir að lífið einkennist af dukkha — þjáningu eða ófullnægju.
En það eru til mismunandi tegundir þjáningar sem þarf að fjalla um til að skilja betur hvernig hugtakið þjáning er notað hér. Fyrsta merkingin ( dukkha-dukkha ) er sambærileg við almenna notkun á þjáningu sem sársauka. Þessa tegund þjáningar er hægt að upplifa líkamlega og/eða tilfinningalega. Frumspekilegur skilningur á dukkha er viparinama-dukkha . Þjáning í þessum skilningi tengist óvaranleika allra hluta. Það er tilhneiging okkar til að þröngva varanleika upp á það sem í eðli sínu er ekki varanlegt, eða þrá okkar eftir verufræðilegu viðhaldi, sem fangar best þennan skilning á dukkha. Að lokum er það samkhara-dukkha , eða þjáning sem stafar af gagnkvæmri háð allra hluta.
Ef aðeins er miðað við fyrstu merkingu „þjáningar“ er búddisma stundum lýst þannig: „Lífið er þjáning; græðgi veldur þjáningu; þjáningunni lýkur þegar við hættum að vera gráðug; leiðin til þess er að fylgja hinum svokallaða áttfalda vegi“ (O’Brien 2019b). Nákvæmari skilningur á dukkha í þessu samhengi verður hins vegar að ná til allra þriggja merkinga þjáningar.
Annar göfugi sannleikurinn er sá að orsök þjáningar er þorsti okkar eða löngun ( tanha ) í hluti sem skortir getuna til að seðja löngun okkar. Við bindum sjálf okkar við efnislega hluti, hugtök, hugmyndir og svo framvegis. Þessi tengsl, þótt þau séu sprottin af löngun til að uppfylla innri þrár okkar, auka aðeins á löngunina. Vandamálið er að tengslin aðskilja sjálfið frá hinu. Í gegnum tengsl okkar missum við sjónar á óvaranleika, ekki aðeins sjálfsins heldur allra hluta.
Þriðja göfuga sannindið kennir að leiðin til uppljómunar (nirvana) felist í því að sleppa takinu á löngunum. Þegar löngunin stöðvast lýkur jafnframt dukkha.
Fjórði sannleikurinn byggir á þeirri viðurkenningu að það að lifa góðu lífi krefst athafna, ekki bara hugsunar. Með því að lifa í samræmi við áttfalda veginn getur einstaklingur lifað þannig að „sérhver athöfn líkama, huga og ræðu“ miði að eflingu dharma.
Samsöfnin fimm
Hvernig gæti sjálfið (atman) upplifað heiminn og fetað leiðina til lausnar? Búddísk heimspeki lýsir fimm samsöfnum (skandhas), ferlum skynjunar og hugsunar sem mynda reynslu okkar af heiminum.
Þótt talað sé um að sjálfið noti samsöfnin er það ekki talið stöðug og varanleg verund sem liggi ferlunum til grundvallar. Samsöfnin eru síbreytileg söfn þátta í gagnháðum heimi.
Veraldlegar hugmyndir um sjálfið
Í guðfræði næst samfella sjálfsins í gegnum sálina. Veraldlegir fræðimenn hafna þessari hugmynd og skilgreina sjálfið á mismunandi vegu, og sumir þeirra eru skoðaðir í næstu hlutum.
Knippiskenning
Einn af fyrstu og áhrifamestu fræðimönnum vestrænnar hefðar til að leggja til veraldlegt hugtak um sjálfið var skoski heimspekingurinn David Hume (1711–1776). Hume mótaði hugsanir sínar sem svar við viðhorfum raunhyggjumanna til verundar og þekkingar. Breski heimspekingurinn John Locke (1632–1704) setti fram skilgreiningu á verund í riti sínu Ritgerð um mannlegan skilning. Í XXIII. bók lýsti Locke verund sem „einhverju, ég veit ekki hverju“. Hann fullyrti að þótt við getum ekki vitað nákvæmlega hvað verund er, getum við ályktað út frá reynslu að það hljóti að vera verund sem „stendur undir eða heldur uppi“ þeim eiginleikum sem eru til staðar í hlutnum sjálfum. Merking orðsins verund (e. substance) er tekin úr latneska orðinu substantia , eða „það sem styður við“.
Ef við snúum okkur aftur að dæminu um akarnið og eikina, þá á raunveruleikinn um það hvað það þýðir að vera eik rætur sínar að rekja til hins endanlega raunveruleika um það hvað það þýðir að vera eikartré. Hinn endanlegi raunveruleiki, líkt og rótarkerfi eikarinnar, stendur undir hverju einstöku tilviki eikartrés. Þótt ekki séu öll tré nákvæmlega eins, deila öll eikartré einhverju, sameiginlegum hvaðleika, sem gerir eik að eik. Heimspekingar kalla þennan hvaðleika sem eikur deila með sér verund.
Rök gegn stöðugri og varanlegri verund fylgdu í kjölfarið. Svar Davids Hume við tengdri spurningu um „Hvað er sjálfið?“ sýnir hvernig einstakur hlutur þarf ekki endilega á jafn einstakri verund að halda. Samkvæmt Hume var sjálfið ekki platónsk frummynd eða aristótelísk samsetning efnis og forms. Hume lýsti sjálfinu sem breytilegu knippi skynjana. Í riti sínu Ritgerð um mannlegt eðli (Bók 1, Hluti IV) lýsti Hume sjálfinu sem „knippi eða safni mismunandi skynjana, sem taka við hver af annarri með ótrúlegum hraða, og eru í stöðugu flæði og hreyfingu“.
Hume benti á að það sem hefur verið ranglega talið vera stöðugt og varanlegt sjálf væri ekkert annað en stöðugt breytilegt sett af hughrifum sem voru bundin saman í gegnum líkindi sín hvert við annað, röðina eða hið fyrirsjáanlega mynstur (framvindu) hughrifanna, og þá ásýnd orsakasamhengis sem líkindin og framvindan ljáðu þeim. Samfellan sem við upplifum stafaði ekki af varanlegu sjálfi heldur af getu hugans til að virka sem eins konar leikhús: „Hugurinn er eins konar leikhús, þar sem ýmsar skynjanir birtast hver á eftir annarri; fara framhjá, fara aftur framhjá, svífa í burtu og blandast saman í óendanlegri fjölbreytni stellinga og aðstæðna“ (Hume 1739, 252).
Hvaða kenningar um sjálfið – og verund – ættum við að samþykkja? Grísku kenningarnar um verund og guðfræðilegu kenningarnar um sál bjóða upp á kosti. Verund gerir okkur kleift að útskýra það sem við sjáum. Til dæmis gerir epli, í gegnum verund sína, okkur kleift að skilja eiginleika litar, bragðs, nálægðar hlutarins o.s.frv. Án verundar mætti mótmæla því að eiginleikarnir séu einungis óskiljanlegir og ótengdir eiginleikar án viðmiðunarramma. En knippiskenningin gerir okkur kleift að skilja hlut án þess að gera ráð fyrir goðsagnakenndri frummynd, eða „einhverju sem ég veit ekki hvað er!“ En án hins goðsagnakennda forms sálarinnar, hvernig útskýrum við okkar eigin samsemd?
Mannfræðileg sjónarmið
Mannfræðileg sjónarmið um sjálfið draga í efa þær menningarlegu og félagslegu smíðar sem hugmyndir um sjálfið eru reistar á. Til dæmis er gert ráð fyrir því í vestrænni hugsun að sjálfið sé aðskilið frá „hinu“. Reyndar höfum við í gegnum þennan hluta gert ráð fyrir þörfinni fyrir aðskilið og sérstakt sjálf og höfum notað lögmál um samfellu sem byggir á þeirri forsendu að sjálf verði að vera viðvarandi yfir tíma. Samt sem áður gera menningarheimar utan Vesturlanda þennan greinarmun óljósan eða hafna honum. Afríska hugtakið ubuntu , til dæmis, gerir ráð fyrir mennsku sem ekki er hægt að skipta upp. Nguni-málshátturinn sem lýsir þessu hugtaki best er „umuntu ngumuntu ngabantu“ sem stundum er þýtt sem „maður er maður í gegnum aðra menn“ (Gade 2011). Orðið ubuntu er úr zulu-tungumálinu, en menningarheimar frá suðurhluta Afríku til Tansaníu, Kenía og Lýðveldisins Kongó eiga allir orð yfir þetta hugtak. Mannfræðilegar nálganir reyna að skýra hvernig sjálfið og menningin eiga hlutdeild í merkingarsköpun.
Hugurinn sem sjálf
Margir heimspekingar, bæði vestrænir og aðrir, hafa sett samasemmerki milli sjálfsins og hugans. En hvað er hugurinn? Einhyggjusvar er að hugurinn sé heilinn. En ef hugurinn er heilinn, sem er hreint líffræðileg eining, hvernig útskýrum við þá meðvitund? Þar að auki, ef við tökum þá afstöðu að hugurinn sé óefnislegur en líkaminn efnislegur, sitjum við eftir með þá spurningu hvernig tvær mjög ólíkar tegundir hluta geti haft orsakaáhrif hvor á aðra. Spurningin „Hvernig upplifa hinar tvær ósamstæðu og ólíku einingar orsakasamband?“ er þekkt sem hugar- og líkamsvandinn. Þessi hluti kannar nokkur önnur heimspekileg svör við þessum spurningum.
Eðlisfræðihyggja
Í ljósi framfara í taugavísindum og skyldum greinum, sem dýpka skilning okkar á vitsmunastarfi, virðist nærtækt að smætta hugann í heilastarfsemi. Eðlisfræðihyggja byggist á þeirri forsendu að allt sé eðlisrænt, þótt deilt sé um hvernig skilgreina eigi hið eðlisræna. Viðhorfið hvílir á þeirri fullyrðingu að ekkert óeðlisrænt geti haft eðlisræn áhrif.
John Locke og persónusamsemd
Locke skilgreindi persónusamsemd ekki með líkamlegri samfellu heldur samfellu meðvitundarinnar. Minningar okkar og geta til að ígrunda þær mynda þessa sálfræðilegu samfellu. Í Ritgerð um mannlegan skilning segir Locke (vitnað í Gordon-Roth 2019) að persóna sé hugsandi og vitsmunaleg vera. Hún búi yfir skynsemi og ígrundun og geti litið á sjálfa sig sem sama hugsandi hlutinn á ólíkum tímum og stöðum. Locke skýrði hugmyndina með hugsunartilraun. Hugsum okkur að minningum prins og skósmiðs sé víxlað. Þá myndum við segja að prinsinn væri orðinn skósmiðurinn og skósmiðurinn prinsinn. Það sem gerir okkur að tilteknum einstaklingum getur því ekki verið líkaminn einn.
Vandinn um meðvitund
Christof Koch (2018) hefur sagt að „meðvitund sé allt sem þú upplifir“. Koch nefnir til dæmis „lag sem festist í höfðinu“, „dúndrandi tannpínu“ og „ást foreldris á barni“ til að varpa ljósi á meðvitaða reynslu. Þegar við reynum að lýsa meðvitund hugsum við ósjálfrátt um reynslu okkar í fyrstu persónu. Ef við beinum athyglinni að tannpínunni sjáum við annars vegar upplifun tannpínunnar og hins vegar upplifunina af því að upplifa hana. Sjálfsskoðun og kenningasmíð sem byggist á sjónarhorni fyrstu persónu getur gefið lifandi lýsingar á því sem við upplifum, svonefndum finningum (qualia)..
Fullnægjandi kenning um meðvitund ætti þó ekki aðeins að skýra hvað meðvitund er, heldur einnig hvernig hún varð til og hvers vegna hún er til staðar. Hvaða mun skapar meðvitundin?
René Descartes og tvíhyggja
Tvíhyggja, eins og nafnið gefur til kynna, reynir að gera grein fyrir huganum með því að kynna til sögunnar tvær einingar. Fjallað var um tvíhyggjuskiptinguna fyrr í umræðunni um verund. Platon færði rök fyrir raunveruleika óefnislegra frummynda en viðurkenndi aðra tegund hluta – hið efnislega. Aristóteles var ósammála kennara sínum Platon og krafðist þess að hið óefnislega væri staðsett innan efnisheimsins. Hvernig mætti útskýra hugann og meðvitund með tvíhyggju?
Aðhyllandi verundartvíhyggju, með vísan til hug-líkamsvandans, staðhæfir að til séu tveir grundvallar og ósmættanlegir veruleikar sem þarf til að útskýra sjálfið til fulls. Hugurinn er ekki sá sami og líkaminn, og líkaminn er ekki sá sami og hugurinn. Franski heimspekingurinn René Descartes (1596–1650) setti fram mjög áhrifamikla útgáfu af verundartvíhyggju í verki sínu Hugleiðingar um frumspeki (Meditations on First Philosophy) frá árinu 1641. Í því verki vísaði Descartes til hugans sem hugsaandi hlutar (res cogitans) og líkamans sem rúmtakandi hlutar sem hugsar ekki (res extensa). Descartes tengdi samsemd við hinn hugsaandi hlut. Hann kynnti líkan þar sem sjálfið og hugurinn voru eilíf.
Atferlishyggja
Til er svar sem hafnar hugmyndinni um sjálfstæðan huga. Innan þessarar nálgunar er það sem skiptir máli ekki hugarástand eða tilvist huga sem eins konar miðlægrar stjórnstöðvar, heldur virkni sem hægt er að þýða yfir í staðhæfingar um sjáanlega hegðun (Palmer 2016, 122). Eins og í flestum heimspekilegum sjónarhornum eru til margar mismunandi „hliðar“ á því hver sé réttasti skilningurinn. Atferlishyggja er engin undantekning. „Harði“ atferlishyggjumaðurinn staðhæfir að engin hugarástand séu til. Líta mætti á þetta sjónarhorn sem hreintrúarstefnu eða „harðlínu“ sjónarhorn. „Mjúki“ atferlishyggjumaðurinn, sem tekur hófsamari afstöðu, neitar ekki möguleikanum á hugum og andlegum atburðum en telur að kenningasmíð um mannlega virkni eigi að byggjast á hegðun.
Áður en þú hafnar þessu viðhorfi skaltu staldra við og íhuga hversu sennilegt það er. Þekkjum við í raun nokkurn tíma huga annarrar manneskju? Nokkuð er til í þeirri hugmynd að við verðum að reiða okkur á hegðun þegar við reynum að þekkja eða skilja „hinn“. En ef þú ert með tannpínu og þekkir þær finningar (qualia) sem henni fylgja, svo sem sársauka, bólgu og pirringi, eru þessar skynjanir þá meira en athafnir? Og hvað um upplifunina sem fylgir upplifuninni?