12.1 Félagsfræðikenningar upplýsingarinnar

12.1 Samfélagskenningar upplýsingarinnar

Námsmarkmið

Að loknum þessum kafla ættir þú að geta:

• Meta hugmyndir upplýsingarinnar um framfarir.
• Lýsa pósitífisma.
• Rekja hvernig reynslubundin félagsfræði varð til sem leið til að leysa samfélagsvandamál.

Hugsuðir upplýsingarinnar héldu því fram að mannleg skynsemi, ásamt reynslubundnum rannsóknum á efnisheiminum, myndi leiða til framfara — það er framþróunar vísinda og bættra lífskjara. Þótt vísindaframfarir sem spöruðu tíma og vinnu og björguðu mannslífum kæmu mörgum að gagni jók efnahagsþróun tímans ójöfnuð og steypti mörgum öðrum í fátækt. Jafnframt jukust áhyggjur af valdi stjórnvalda og annarra stofnana og af stöðu einstaklingsins í sífellt flóknari og samtengdari efnahags- og samfélagskerfum. Stjórnmálahugsuðir á borð við John Locke (1632–1704) og Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) settu fram samfélagssáttmálakenningar sem fjölluðu um vernd einstaklingsfrelsis. Auk þess urðu til ný fræðasvið sem rannsökuðu samfélagsvandamálin sem voru að koma fram og reyndu að takast á við þau.

Rökhyggja og raunhyggja

Hugsuðir upplýsingarinnar töldu að afla mætti þeirrar þekkingar sem þyrfti til að bæta samfélagslegar aðstæður með rökhyggju, sem lítur á skynsemina sem uppsprettu mestrar þekkingar, og raunhyggju, sem byggist á sönnunargögnum úr tilraunum. Franski hugsuðurinn René Descartes (1596–1650) hélt því fram að sanna þekkingu mætti öðlast með skynseminni einni, án þess að reiða sig á reynslu. Hin frægu orð Descartes, „Ég hugsa, þess vegna er ég til“, fela í sér að þekking okkar byggist á óhlutbundinni rökhugsun. Sú vitneskja að einn plús einn séu tveir er til dæmis sprottin af skynseminni en ekki persónulegri reynslu.

Aðrir hugsuðir upplýsingarinnar, þar á meðal ensku heimspekingarnir Francis Bacon (1561–1626) og John Locke (1632–1704), töldu að þekking fengist aðeins með reynslubundnum aðferðum, svo sem beinni og óbeinni athugun og reynslu. Að þeirra mati drögum við ályktanir af athugunum sem benda til mynstra eða tengsla. Síðan má prófa ályktanirnar með því að fylgjast kerfisbundið með fleiri fyrirbærum og skrá og greina gögn um þau. Vísindalega aðferðin er reynslubundin aðferð sem festist í sessi á tímum upplýsingarinnar og er orðin viðtekin leið til að stunda hvers kyns hlutlægar rannsóknir.

Þótt rökhyggja og raunhyggja virðist setja fram andstæðar fullyrðingar um sannleikann hefur hvor stefna sitt gildi og þær geta unnið saman. Segja má að tækniframfarir síðustu 200 ára — svo sem geimferðir manna, uppfinning útvarps, sjónvarps og internets og útrýming sjúkdóma á borð við mænusótt — séu afrakstur bæði rökhyggju og raunhyggju.

Kant og siðferðilegar framfarir

Þýski upplýsingahugsuðurinn Immanuel Kant (1724–1804) hélt því fram að skynsemin ein gæti leitt fólk til að finna siðferðisreglur sem stuðluðu að betra samfélagi. Þessar reglur, sem hann kallaði skilyrðislaus skylduboð, mætti leiða fram með því að ákvarða hvaða reglur um siðferðilega breytni við vildum að giltu um alla án undantekningar.

Kant taldi að með því að beita skynseminni á þennan hátt mætti leiða mannkynið í átt að siðferðilegu samfélagi þar sem hver einstaklingur nyti mesta mögulega frelsis. Hann taldi þó jafnframt að einstaklingar gætu ekki einir leitt út slíkar siðareglur, heldur yrðu heil samfélög að vinna verkið. Það yrði heldur ekki unnið á æviskeiði einnar kynslóðar, heldur kynni það að taka aldir tilrauna, ígrundunar og menntunar. Með þessari viðleitni myndu samfélög þó taka framförum með hverri kynslóð og að lokum komast nær fullkomnari siðareglum og hugsjónasamfélagi (Dupré 1998).

Pósitífismi Comtes

Franski heimspekingurinn Auguste Comte (1798–1857) mótaði samfélagskenningu sem átti að leiða mannkynið í átt að friðsamlegra samfélagi, samfélagi sem gæti staðið af sér ólguna í stjórnmálabyltingunum sem hann upplifði á æskuárum sínum. Comte er oft talinn fyrsti vísindaheimspekingurinn og greindi þróun þeirra ólíku vísindagreina sem voru til á hans tíma. Á grundvelli þeirrar vinnu setti hann fram lögmál þriggja stiga um þróun samfélaga. Á fyrsta stiginu eignaði fólk yfirnáttúrulegum öflum atburði lífsins. Á öðru stiginu gerði fólk sér grein fyrir því að mannleg viðleitni og náttúruöfl bæru að mestu ábyrgð á mörgum atburðum, en viðurkenndi þó enn mátt yfirnáttúrulegra afla. Á þriðja stiginu færði fólk athyglina frá orsökum yfir á vísindalegar rannsóknir á náttúrunni, mannlegu samfélagi og sögunni. Comte taldi að á þessu þriðja stigi myndi mannkynið hafna trúarbrögðum og einbeita sér eingöngu að lögmálum eða frumsetningum sem hægt væri að sanna. Hann kallaði þetta þriðja stig pósitífisma.

Á grundvelli þessarar pósitífísku nálgunar lagði Comte til að komið yrði á fót vísindagrein um samfélagið sem hann nefndi félagsfræði. Hann taldi að rannsaka mætti samfélagið með reynslubundnum hætti, líkt og lífveru í náttúrunni, og að slíkar rannsóknir gætu stuðlað að framförum mannkyns. Hugmynd Comtes um félagsfræði sem fræðasvið var áfram á fræðilegu stigi. Nokkrum áratugum eftir að hann setti hana fyrst fram bárust fræðilegar hugmyndir hans um nýja grein þó yfir Atlantshafið og náðu fótfestu í háskólum í Bandaríkjunum. Þar gerðu framúrskarandi fræðimenn, svo sem W. E. B. Du Bois sem fjallað er um í næsta hluta, félagsfræði að hagnýtri fræðigrein sem gat mótað stefnu og verkefni stjórnvalda og stofnana.

Comte taldi að mannkynið ætti erfitt með umskiptin yfir í pósitífisma, þar sem trúarbrögð veittu huggun og merkingarbæra umgjörð og helgisiði. Þess vegna stofnaði hann eigin kirkju árið 1849, en fræðilega arfleifð hennar má finna í veraldlegri mannhyggju nútímans.

Du Bois og reynslubundin félagsfræði

W. E. B. Du Bois, þekktur bandarískur menntamaður og baráttumaður fyrir borgaralegum réttindum, var brautryðjandi í notkun reynslubundinna aðferða í félagsfræði. Þegar Du Bois hóf afskipti af félagsfræðinni var þessi unga fræðigrein að mestu fræðileg. Hann gagnrýndi fyrstu félagsfræðingana fyrir að alhæfa vítt um mannleg samfélög út frá óljósum, persónulegum hughrifum í stað þess að safna fyrst sönnunargögnum (Westbrook 2018, 200). Du Bois einsetti sér að gera félagsfræðina að vísindagrein.

Nú á dögum þykir okkur sjálfsagt að geta fundið tölulegar upplýsingar á borð við skilnaðartíðni, afbrotatíðni eða meðallaun í tilteknu starfi á svæðinu þar sem við búum. Söfnun slíkra gagna og notkun þeirra við mótun opinberrar stefnu sem ætlað er að takast á við samfélagsvandamál er þó afrakstur þess ásetnings Du Bois að beita vísindalegum aðferðum við rannsóknir á samfélagsmálum.