12.5 Póstmódernismi
12.5 Póstmódernismi
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Margir nútímafræðimenn tóku undir þá hugmynd að heimurinn starfaði samkvæmt almennum formgerðum sem næðu yfir allt. Samkvæmt þessu sjónarmiði færumst við nær því að uppgötva algild sannindi um þessar formgerðir eftir því sem tæknilegum, vísindalegum, vitsmunalegum og félagslegum framförum vindur fram. Þessi sýn á framrás í átt til sannleikans varð kveikjan að strúktúralisma, hugmyndastefnu sem hefur haft víðtæk áhrif á mörgum fræðasviðum eins og rakið er hér á eftir. Póstmódernismi hverfur frá þessum hugsunarhætti, hafnar hugmyndum hans og heldur því fram að enginn einn veruleiki sé til sem við getum verið viss um og enginn algildur sannleikur.
Strúktúralismi og póststrúktúralismi
Heimspekileg átök um það hvort einn ófrávíkjanlegur veruleiki sé til mótuðust í umræðu um strúktúralisma og póststrúktúralisma. Strúktúralistar leituðu sögulega til talaðs máls og stærðfræði til að sýna að tákn geti ekki vísað til hvers sem okkur sýnist. Flestum þætti til dæmis fáránlegt að nota orðið bíll um hund. Tungumál og stærðfræði eru öllu heldur algild samskiptakerfi sem spretta af algildri formgerð hlutanna. Þessi fullyrðing líkist platónskri hughyggju, þar sem óáþreifanlegar „frummyndir“ eru taldar þær formgerðir sem liggja heimi okkar til grundvallar.
Póststrúktúralistar halda því fram að algildar formgerðir séu óhlutbundnar hugmyndir sem ekki sé hægt að sanna að séu til. Þeir telja strúktúralista misskilja innri starfsemi tungumálsins — eða hvaða kerfis sem er — þegar þeir álíta hana ómiðlaða, það er óháða áhrifum umheimsins. Þessi mistök hafi leitt fólk til að trúa á algilda formgerð hlutanna. Samkvæmt póststrúktúralisma er merking hluta sífellt í mótun; hún er ávallt sköpuð og endursköpuð. Póststrúktúralistar hafna því að algilt venslakerfi sé til. Þeir halda þess í stað fram að sérhvert kerfi sem sett er fram sem algilt sé í raun hugarfóstur manna og nær örugglega styrkt af valdatengslum samfélagsins.
Skýrt dæmi um gagnrýni póststrúktúralista á strúktúralisma er að finna í deilum um sálgreiningu.
Strúktúralismi Freuds í sálfræði
Kenningin um sálgreiningu byggist á þeirri hugmynd að allt fólk hafi bælda þætti í dulvitund sinni og að það geti losnað undan áhrifum þeirra með því að horfast í augu við þá. Austurríski taugalæknirinn Sigmund Freud (1856–1939) setti þessa hugmynd fram og þróaði hana. Sálgreining var Freud ekki aðeins kenning heldur einnig aðferð sem hann beitti til að hjálpa skjólstæðingum sínum að losna úr vanda á borð við þunglyndi og kvíða. Í fyrstu kenningum Freuds var „dulvitundin“ skilgreind sem það svið þar sem tilfinningar, hugsanir, hvatir og minningar utan meðvitundarinnar eiga heima. Talið var að þessir þættir dulvitundarinnar legðu grunn að meðvitaðri reynslu og hefðu sjálfkrafa áhrif á fólk (Westen 1999). Síðar hætti Freud að nota orðið dulvitund (Carlson o.fl. 2010, 453) og tók í staðinn upp þrjú aðgreind hugtök: það, sem vísar til eðlishvata mannsins; yfirsjálf, sem framfylgir samfélagsvenjum á borð við menningarleg viðmið og siðareglur (Schacter, Gilbert og Wegner 2011, 481); og sjálf, sem lýsir meðvituðum hluta hugsunarinnar. Með þessum þremur hugtökum setti Freud fram algilda formgerð hugans.
Póststrúktúralísk og femínísk gagnrýni á sálgreiningu
Póststrúktúralistar benda á að ekki sé unnt að sanna hugmyndir Freuds um sálgreiningu og algildar formgerðir hugans. Ekki er hægt að fylgjast með þeim dulvituðu undirstöðum sem sálgreining hvílir á. Sumir hafa haldið því fram að enginn efnislegur munur sé á fullyrðingum sálgreinenda og fullyrðingum sjamana eða annarra sem beita lækningaaðferðum án reynslubundins grunns (Torrey 1986). Franski heimspekingurinn Gilles Deleuze (1925–1995) og franski sálgreinandinn Félix Guattari (1930–1992) gengu enn lengra og lýstu sálgreiningu sem leið til að treysta kúgandi ríkisvald í sessi.
Belgíski heimspekingurinn Luce Irigaray (f. 1930) og fleiri hafa gagnrýnt hugmyndir Freuds frá femínísku sjónarhorni og sakað sálgreinendur um að útiloka konur frá kenningum sínum. Samkvæmt þessu sjónarmiði byggist sálgreining á feðraveldisskilningi. Talsmenn þess benda á ýmsar feðraveldislegar fullyrðingar Freuds, þar á meðal að kynverund og sjálfsverund séu óaðskiljanlega tengdar, og á að hann hafi alla ævi litið á konur sem vandamál (Zakin 2011). Margir femínískir sálgreinendur meta Freud þó með gagnrýnum hætti: þeir nýta það sem þeim þykir verðmætt í kenningum hans en hafna öðrum þáttum þeirra.
Ferdinand de Saussure og formgerð málvísindanna
Bandaríski pragmatistinn C. S. Peirce (1839–1914) og svissneski heimspekingurinn, málvísindamaðurinn og táknfræðingurinn Ferdinand de Saussure (1857–1913) áttu þátt í að skapa greiningarkerfi tungumáls sem nefnist táknfræði. Táknfræði rannsakar hvernig merking verður til fyrir tilstilli mállegra og ómállegra tákna. Ein af grunnkenningum Saussures er að tungumálið hafi bæði óhlutbundinn þátt, málkerfi (langue), og reynslubundinn þátt, orðræðu (parole), það sem við heyrum eða sjáum í daglegri málnotkun. Orð vísar til óáþreifanlegs inntaks sem hljóð eða safn sýnilegra tákna stendur fyrir (Fendler 2010). Þessi hljóðræna eða sjónræna tjáning á sér sjálfstætt líf frá því sem hún táknar. Tungumálið er kerfi sem starfar eftir ákveðnum reglum; þær leyfa sumt en útiloka annað. Við getum til dæmis ekki sagt að manneskja gangi og standi kyrr samtímis (Nöth 1990). Sem hljóðræn eða sjónræn tjáning er tungumálið þó einnig afurð samfélagsins. Enska orðið dope, sem venjulega merkti fíkniefni, hefur til dæmis einnig fengið merkinguna eitthvað sérlega vel gert. Saussure taldi formgerðarlögmál ráða því hvernig málleg merkingarmyndun starfaði og að táknfræði hans og Peirce væru leiðir til að uppgötva þessi lögmál. Táknfræði varð einn af hornsteinum strúktúralismans.
Wittgenstein og málvendingin
Strúktúralismanum fylgdi það sem nefnist málvendingin í heimspeki. Heitið málvending er komið frá austurríska heimspekingnum Gustav Bergmann (1906–1987). Það vísar til heimspekistefna í enskumælandi heimi frá upphafi 20. aldar sem tóku sannanlegar fullyrðingar fram yfir fullyrðingar sem ekki var hægt að sannreyna. Þar sem sjónpróf gæti staðfest fullyrðinguna „nú sé ég skýrt“ hefði hún meira gildi en fullyrðingin „Guð er til“, sem ekki er unnt að sannreyna (Rorty 1991, 50).
Ludwig Wittgenstein (1889–1951), austurrískur heimspekingur, varði þá hugmynd í fyrri verkum sínum að tungumálið hefði innra samhengi en hafnaði henni í síðari verkum. Í ritum á borð við Rannsóknir í heimspeki kemst Wittgenstein að þeirri niðurstöðu að aðeins sé hægt að sannreyna tungumál innan tiltekins samhengis. Fullyrðingin „Guð er til“ er til dæmis ef til vill ekki sannanleg fyrir fylgjanda rökgreiningarheimspeki, þeirrar greinar heimspekinnar sem fjallar um fullyrðingar sem hægt er að sýna með greiningu að séu röklega mögulegar. Hún kann hins vegar að vera sannanleg fyrir manneskju sem hefur upplifað tiltekinn guð eða guði, því reynslan sjálf er henni sönnunin.
Lykilhugmyndir póststrúktúralisma um sjálf og texta
Póststrúktúralismi tengist meðal annars hugsun frönsku heimspekinganna Michel Foucault (1926–1984), Gilles Deleuze (1925–1995) og Roland Barthes (1915–1980) og bandarísku heimspekinganna Alfred North Whitehead (1861–1947) og Judith Butler (f. 1956). Stefnan setur fram nýjar hugmyndir um skilning okkar á sjálfinu og túlkun texta. Samkvæmt póststrúktúralisma er ekkert fyrirframgefið mannlegt „sjálf“ utan við mótun samfélagsins. Það sem við köllum „sjálf“ er samruni fæðingarstaðar, uppeldis, félagslegs þrýstings, pólitískra aðstæðna og annarra kringumstæðna. Að mati póststrúktúralista er þó til vera sem upplifir og er í stöðugu mótunarferli; ekki er hægt að þröngva henni inn fyrir mörk þess sem við hugsum okkur sem „sjálfið“. Með svipaðri áherslu á samhengi halda póststrúktúralistar því fram að ætluð merking höfundar texta sé aukaatriði gagnvart þeirri merkingu sem lesendur skapa í kynnum sínum við textann. Nauðsynlegt sé að gera ráð fyrir margvíslegum túlkunum, jafnvel þótt þær stangist hver á við aðra.
Afbygging
Afbygging er nátengd póststrúktúralisma. Aðferðin er eignuð franska heimspekingnum Jacques Derrida (1930–2004), sem fæddist í Alsír, og miðar að því að greina texta til að afhjúpa þær forsendur sem mótuðu hann. Derrida hafnaði strúktúralískri textagreiningu. Innan ramma strúktúralismans var áhersla lögð á hvernig texti félli inn í stærri heild mállegrar merkingar og táknunar (Barry 2002, 40). Derrida og fleiri töldu þessar formgerðir jafn tilviljunarkenndar og aðra þætti tungumálsins. Ákvörðunin um að nota orðið „tré“ um stóra jurt með berki, stofni og laufum er til dæmis tilviljunarkennd; við hefðum getað kallað hana „farsíma“ og látið táknið gegna sama hlutverki (Thiselton 2009). Derrida hélt því fram að textar hefðu enga eina endanlega merkingu, heldur væru margar túlkanir bæði mögulegar og trúverðugar. Rök hans byggðust á því að túlkun gæti ekki átt sér stað í einangrun. Derrida hélt ekki fram að sérhver merking væri tæk, en spurði hvers vegna sumar túlkanir væru taldar réttari en aðrar (Thiselton 2009).
Afbygging er sjálfafbygging
Derrida benti á að félagsleg tengsl, sem orðið hafa til á mörgum öldum mannlegrar þróunar, gefi hlutum og reynslu okkar af þeim merkingu (Derrida 1997). Afbygging hvílir á því sem Derrida kallaði „skilafrest“ (différance), bilinu milli þess hvernig hægt er að setja hlut í hugtak og þess hvernig hægt er að upplifa hann. Reynslan sem við nefnum „mannlega“ rúmast til dæmis ekki að fullu í tilraunum okkar til að skilgreina hugtakið. Með því að vísa til hinna mörgu hugmynda um hið mannlega, sem keppa hver við aðra, höfum við þó — ef til vill óafvitandi — markað reynslunni tilbúin mörk og skapað þá ásýnd að „maðurinn“ hafi eitthvert ófrávíkjanlegt eðli.
Að afbyggja hugtak er að svipta merkingu þess stuðningslögum til að draga fram margbreytileika hennar og óstöðugleika. Hugmynd Derrida um skilafrest er óaðskiljanlegur hluti „sjálfafbyggingar“, ferlis þar sem afbygging gerist sjálfkrafa án markvissrar heimspekilegrar íhugunar. Sjálfafbygging er alltaf að verki, en fólk tekur ekki alltaf eftir því hvernig það sem það telur endanlega skilgreint afbyggist fyrir augum þess. Hugsa má um sjálfafbyggingu með einföldu dæmi, svo sem þeim þáttum sem mynda stól. Þegar við hugleiðum úr hverju stóllinn er gerður getur hugmyndin um „stól“ tekið að leysast upp. Við förum að sjá lit, efni, hæð, lengd og breidd hans og andstæðu við aðra hluti í herberginu. Hvort sem við beinum athyglinni að samruna þeirra þátta sem mynda atburð stólsins eða ekki, er það þessi spenna skilafrestsins sem gerir skynjunina á „stól“ mögulega (Derrida 1997).
Siðfræði í póststrúktúralisma
Sifjafræði Nietzsche
Þegar þýski heimspekingurinn Friedrich Nietzsche (1844–1900) lýsti því frægt yfir að „Guð er dauður“ hafnaði hann Guði sem grundvelli siðferðis. Hann hélt því fram að enginn annar grundvöllur siðferðis en maðurinn væri lengur til — og hefði aldrei verið til. Þegar hugmyndin um traustan grundvöll siðferðilegrar breytni og mannlegrar merkingar hverfur getur það vakið kvíða og ótta við að lifa án vissunnar (Warnock 1978). Þessi ótti og kvíði móta tilvistarhugtakið „hið fjarstæðukennda“, sem felur einfaldlega í sér að heimurinn hafi aðeins þá merkingu sem við gefum honum (Crowell 2003). Þegar horfið er frá hlutlægum sannleiksfullyrðingum blasir við það sem Nietzsche kallar „hyldýpið“, heimur án þeirra algildu röklegu formgerða og viðmiða sem veita merkingu. Í hyldýpinu hefur ekkert algilda merkingu; allt sem áður var fastákveðið og viðtekið verður háð túlkun hvers einstaklings. Án fastra siðferðisboða getur heimurinn virst endalaust hyldýpi merkingarleysis.
Þótt Nietzsche væri uppi á undan Derrida beitti hann afbyggingu af því tagi sem hann kallaði sifjafræði. Í Sifjafræði siðferðisins rekur Nietzsche merkingu siðferðishugmynda samtímans til sögulegs uppruna þeirra. Hann hélt því til dæmis fram að hugtökin „gott“ og „illt“ hefðu orðið til í sögunni við mállega umbreytingu hugtakanna „aðall“ og „lágstétt“ (Nietzsche 2007, 147–148). Að mati Nietzsche var yfirstéttin eitt sinn talin „göfug“ og búa yfir eiginleikum sem lágstéttin öfundaði hana af eða vildi líkja eftir. „Göfugt“ var því ekki siðferðilega „gott“, heldur gott í hagnýtum skilningi: fólk átti einfaldlega betra líf ef það tilheyrði valdastéttinni. Með tímanum öðlaðist hugtakið „göfugt“ háleitari merkingu og hagnýtir eiginleikar á borð við orðspor, aðgang að úrræðum og áhrif urðu að óhlutbundnum dygðum. Þar sem lágstéttin öfundaði yfirstéttina fann hún fræðilegan ramma til að grafa undan valdi aðalsins: gyðing-kristna heimspeki. Þar er hið „góða“ ekki lengur aðeins annað orð yfir aðalinn, heldur andleg dygð sem birtist í valdaleysi. Hið „illa“ birtist í styrk og telst andlegur löstur. Nietzsche leit á þessa viðsnúning sem eitt hörmulegasta og hættulegasta bragð sem mannkynið hefði orðið fyrir. Að hans mati gerir þetta smíðaða siðferðiskerfi hinum veiku kleift að kæfa mátt hinna sterku og hægja á framförum mannkynsins.
Foucault um vald og þekkingu
Að mati franska heimspekingsins Michel Foucault (1926–1984) er „vald“ í grunnmerkingu sinni það afl sem knýr mann til athafna (Lynch 2011, 19). Foucault taldi vald hafa verið misskilið. Hefðbundið var álitið að það byggi í einstaklingi eða hópi, en í raun væri það tengslanet sem væri alls staðar. Þar sem enginn sleppur undan valdinu taka allir þátt í því; sumir bera sigur úr býtum en aðrir tapa.
Foucault hélt því fram að vald hefði áhrif á þekkingarsköpun. Sifjafræðileg aðferð Nietzsche afhjúpaði að hans mati skammarlegan uppruna siða og hugmynda sem sum samfélög væru farin að líta á sem „náttúrulegar“ eða „frumspekilega innbyggðar“, svo sem meinta óæðri stöðu kvenna og réttlætingu þrælahalds. Fyrir Foucault voru þessi og önnur kerfi ekki einfaldlega eðlilegt ástand hlutanna. Valdamiklir aðilar höfðu mótað þau sér í hag. Þau rof sem gagnrýnin kenning hvetur til eru álitin uppreisnir gegn viðteknum söguskýringum. Þau snúast einkum um að endurhugsa hvernig við vitum það sem við teljum okkur vita og eru skilin sem vopn gegn kúgun.
Stjórnmálahreyfingar mótaðar af gagnrýninni kenningu
Þótt gagnrýnin kenning geti virst mjög óhlutbundin hefur hún veitt áþreifanlegum stjórnmálahreyfingum á 20. og 21. öld innblástur og fræðilegan grunn. Hér verða skoðaðar tvær þeirra: gagnrýnin kynþáttafræði og róttækt lýðræði.
Gagnrýnin kynþáttafræði
Ein umdeildasta beiting gagnrýninnar kenningar varðar rannsókn hennar á kynþætti. Gagnrýnin kynþáttafræði lítur á kynþátt sem félagslega smíð og rannsakar hvernig valdakerfið hefur skilgreint hugtakið. Samkvæmt þessum skilningi er „hvítleiki“ uppfundið hugtak sem festir rasisma í stofnunum og þarf að taka í sundur. Fræðimenn á þessu sviði rekja hugmyndina um hvítleika til loka 15. aldar, þegar farið var að nota hana til að réttlæta afmennskun og ummótun samfélaga í Ameríku af hálfu Bretlands, Spánar, Frakklands, Þýskalands og Belgíu. Þegar þessi nýlenduveldi stofnuðu ný samfélög í heimsálfunum var rasismi byggður inn í stofnanir þeirra. Fræðimenn gagnrýninnar kynþáttafræði halda því til dæmis fram að rasismi sé ekki frávik heldur einkenni bandaríska réttarkerfisins. Í bók Ian Haney López, White by Law: The Legal Construction of Race, er því haldið fram að kynþáttaviðmið í Bandaríkjunum séu undirliggjandi forsendur sem njóti lagalegs stuðnings og hafi áhrif á velgengni þeirra sem þau skilgreina félagslega. Samkvæmt gagnrýninni kynþáttafræði endurskapa stofnanir samfélagsins kynþáttabundið misrétti.
Hugmyndin um stofnanabundinn rasisma einskorðast ekki við gagnrýna kynþáttafræði. Reynslurannsóknir, meðal annars rannsóknir W. E. B. Du Bois, hafa kortlagt formgerð stofnanabundins rasisma í samfélögum. Sérstaða gagnrýninnar kynþáttafræði er sú að hún lítur ekki á stefnumótun sem byggist á slíkum rannsóknum sem lausn. Rökin eru þau að stefnan verði til innan valdakerfis sem ákvarði hvað við viðurkennum sem þekkingu. Líkt og aðrar greinar gagnrýninnar kenningar hvetur hún heimspekinga, kennara og nemendur því til að hverfa úr hlutverki hlutlausra áhorfenda og ögra valdakerfinu og samfélagsstofnunum með samræðu. Gagnrýnendur þessarar nálgunar — og annarrar beitingar gagnrýninnar kenningar í menntun — óttast að slíkar námsáætlanir leitist við að innræta nemendum skoðanir með hætti sem minni um of á maóískar herferðir „sjálfsgagnrýni“.
Róttækt lýðræði
„Róttækt lýðræði“ má skilgreina sem hugsunarhátt sem leyfir pólitískum ágreiningi að haldast í togstreitu og ögrar bæði frjálslyndum og íhaldssömum hugmyndum um stjórnarhætti og samfélag. Samkvæmt róttæku lýðræði stangast krafan um einsleitar skoðanir alls samfélagsins eða hluta þess á við bæði yfirlýstar og undirliggjandi meginreglur lýðræðisins (Kahn og Kellner 2007). Ef frelsi og jafnrétti eiga að ríkja verður að leyfa ólíkum skoðunum að takast á á markaðstorgi hugmyndanna.
Ein grein róttæks lýðræðis tengist hugmynd Habermas um rökræðu eins og hún birtist í kenningu hans um samskipti. Habermas taldi að leysa mætti hugmyndafræðileg átök með rökræðu, en ekki með því að samræma hugmyndir fyrir tilstilli hópþrýstings og áhrifa stjórnvalda. Hann viðurkenndi að ólíkt samhengi leiddi eðlilega til ágreinings um mikilvæg málefni en taldi rökræðuferlið gera fólki með andstæð sjónarmið kleift að eiga árangursríkt samtal (Olson [2011] 2014). Önnur gerð róttæks lýðræðis sótti mjög til marxískrar hugsunar og hélt því fram að róttækt lýðræði ætti ekki að byggjast á skynsamlegum niðurstöðum einstaklinga heldur þörfum samfélagsins.