1.3 Sókrates sem dæmigerður sögulegur heimspekingur

1.3 Sókrates sem söguleg fyrirmynd heimspekings

Námsmarkmið

Í lok þessa hluta muntu geta:

• Útskýrt skilning Sókratesar á takmörkum mannlegrar þekkingar.
• Greint helstu siðferðisreglur Sókratesar.
• Lýst lífi, dauða og heimspekilegum áhugamálum Sókratesar.
• Borið siðfræði Sókratesar saman við klassíska indverska heimspeki.

Sókrates er lykilpersóna í vestrænni heimspeki. Þótt hann hafi sjálfur ekki ritað nein verk er lífi hans og hugsun lýst í þremur ólíkum samtímaheimildum sem varðveist hafa. Sókrates kemur fyrir í nokkrum gamanleikjum Aristófanesar. Aristófanes var afkastamikið aþenskt leikskáld og vann nokkrar leiklistarkeppnir á sinni tíð. Ellefu af 40 leikritum hans hafa varðveist og í þremur þeirra – Skýjunum, Froskunum og Fuglunum – er Sókrates meðal aðalpersóna. Lýsing Aristófanesar á Sókratesi er háðsleg og Platón virðist telja að hún hafi átt nokkurn þátt í réttarhöldunum yfir Sókratesi og dauða hans. Annar samtímamaður Sókratesar, sagnaritarinn Xenofon, skráði frásögn af réttarhöldunum og dauða hans í verkinu Minningar (Memorabilia). Mikilvægasta heimildin er þó Platón, nemandi og vinur Sókratesar, sem gerði hann að miðlægri persónu í nær öllum samræðum sínum. Platón og Aristóteles eru áhrifamestir aþenskra heimspekinga og höfðu djúpstæð áhrif á þróun vestrænnar heimspeki. Platón skrifaði eingöngu samræður þar sem persónur takast á um heimspekileg viðfangsefni. Mest af því sem við vitum um Sókrates kemur úr lýsingu Platóns á honum sem helsta spyrjandanum í samræðunum. Þótt Sókrates hafi ekki skilið eftir sig rit eru líf hans og dauði því áhrifamikill vitnisburður um heimspekilegt líferni. Af þeim sökum er gagnlegt að líta á Sókrates sem fyrirmynd heimspekilegs lífs.

Órannsakað líf er ekki þess virði að lifa því

Eftir að Sókrates hefur verið sakfelldur fær hann tækifæri til að ávarpa kviðdóminn og reyna að sannfæra hann um að ákveða aðra refsingu en dauða. Sókrates íhugar útlegð en hafnar henni síðan. Hann telur að í útlegð gæti hann ekki lengur sinnt köllun sinni sem heimspekingur, enda yrði erlend borg enn síður móttækileg fyrir óvenjulegum spurningum hans en heimaborgin. Um þennan kost segir hann:

Einhver mun segja: „En Sókrates, geturðu ekki þagað og farið til erlendrar borgar þar sem enginn skiptir sér af þér?“ Mér reynist mjög erfitt að fá ykkur til að skilja svar mitt. Ef ég segi að með því óhlýðnaðist ég guðlegri skipun og geti þess vegna ekki þagað, trúið þið varla að mér sé alvara. Og ef ég segi að mesta gæði mannsins felist í að ræða daglega um dygð og þau efni sem þið heyrið mig rannsaka hjá sjálfum mér og öðrum, og að órannsakað líf sé ekki þess virði að lifa því, eruð þið enn ólíklegri til að trúa mér. (Platón, Málsvörnin)

Hugmyndin um að „órannsakað“ líf sé ekki þess virði að lifa því snertir kjarna þess sem Sókrates segir knýja sig til heimspekilegs lífernis. Fullyrðingin ætti að fá okkur til að staldra við. Sókrates sýnir skuldbindingu sína við þetta líferni með því að sætta sig jafnvel við dauðann, en jafnframt er það afar alvarleg fullyrðing að órannsakað líf sé einskis virði. Hvað gæti verið verra en að hafa lifað lífi sem ekki var þess virði að lifa? Í ljósi þess sem er í húfi ættum við að spyrja hvað Sókrates eigi við með órannsökuðu lífi og hvernig við getum rannsakað eigið líf á viðeigandi hátt.

Sjálfsrannsókn

Fyrsta tegund rannsóknar sem Sókrates mælir greinilega með er sjálfsrannsókn. Í hofi véfréttarinnar í Delfí var eitt af þremur spakmælum, sem grafin voru í stein, „þekktu sjálfan þig“. Eins og algengt er um orð véfrétta er merkingin ekki ótvíræð. Platón gefur í skyn að þetta kunni að vera viðvörun til þeirra sem ganga inn til véfréttarinnar: „Þekktu stöðu þína gagnvart guðunum!“ Einnig má skilja orðin sem boð um að þekkja eigið eðli og huga áður en leitast er við að skilja annað fólk eða heiminn. Af lífi og starfi Sókratesar má ætla að hann skilji þau sem boð um að rannsaka skoðanir okkar og þekkingu, meta takmörk eigin þekkingar og leitast við að eyða ósamræmi. Spurningaaðferð Sókratesar, eins og henni er lýst í samræðum Platóns og í útdrættinum hér að framan, er einmitt slík rannsókn.

Sókrates spyr aðra hvort skoðanir þeirra séu innbyrðis samkvæmar og hvort fullnægjandi rök styðji þær. Spurningarnar sýna að hann leggur mikið upp úr samkvæmni og rökstuðningi. Órannsakað líf gæti að hans mati verið líf þar sem fólk heldur fram skoðunum án raka eða skoðunum sem stangast hver á við aðra. Slíkt líf væri ekki þess virði að lifa vegna þess að því væri stjórnað af skoðunum og hugmyndum sem aldrei hefðu verið prófaðar, rökstuddar eða útskýrðar. Endalausar spurningar kunna að virðast leiðinlegar eða erfiðar og einhver gæti sagt að „fáfræði sé sæla“. Í augum heimspekings er slíkt viðhorf ekki aðeins óæskilegt heldur jaðrar við óskynsemi. Hvað sem gerir líf skynsemisvera þess virði að lifa því hlýtur lágmarkskrafan að vera sú að við trúum því sem ástæða er til að trúa, höldum fram afstöðu sem við getum varið og skiljum hvers vegna við gerum það sem við gerum. Til þess þurfum við að rannsaka sjálf okkur.

Rannsókn á náttúrunni

Þótt Sókrates hafi ekki sett fram kenningu um náttúruna og alheiminn eins og margir heimspekingar á undan Sókratesi má ætla að rannsakað líf krefjist skilnings á heiminum í kringum okkur. Sókrates þekkti vel þær náttúruheimspekilegu kenningar sem voru áberandi á hans tíð. Í frásögnum Platóns vitnar hann oft í kenningar annarra heimspekinga um reikistjörnur og stjörnur, breytingar í náttúrunni og önnur náttúrufyrirbæri þegar hann spyr viðmælendur sína. Í nokkrum samræðum ræðir Sókrates um eðli sálarinnar og orsakasamhengis, flokkun dýra og plantna og fleiri efni sem telja mætti til rannsókna á náttúrunni. Hvers vegna gæti slík rannsókn skipt máli fyrir líf sem er þess virði að lifa? Ef til vill er okkur mikilvægt að rækta forvitnina. Skynsemin gerir manninum kleift að rannsaka hvernig hlutirnir virka og uppgötva sannindi um heiminn. Að vanrækja þessa hvöt til skilnings jafngildir því að vanrækja meðfædda hæfileika. Heimspekileg ígrundun getur hjálpað okkur að skilja umhverfi okkar. Slík rannsókn einkenndi heimspekinga fornaldar og má telja hluta af lífi sem er þess virði að lifa.

Mannleg viska er lítils eða einskis virði

Í útdrættinum úr Málsvörn Platóns rannsakar Sókrates hið undarlega svar véfréttarinnar um að hann sé vitrastur manna. Fyrst reynir hann að sanna að véfréttin hafi rangt fyrir sér með því að finna einhvern vitrari en hann sjálfur. Smám saman áttar hann sig þó á að svarið er eins konar gáta. Hann túlkar það svo að Sókrates sé vitrastur vegna þess að hann einn geri sér grein fyrir að mannleg viska sé lítils eða einskis virði. Þessi uppgötvun er mikilvæg fyrir sjálfsrannsókn hans og felur í sér mikilvægan lærdóm fyrir heimspekinema.

Að skilja takmörk þekkingar

Ein mesta lexía víðtækrar háskólamenntunar kann að vera hversu óendanlega margt er enn óþekkt. Jafnvel virtustu vísindamenn, heimspekingar, stærðfræðingar og sagnfræðingar viðurkenna að sérþekking þeirra nær aðeins yfir afmarkað svið. Ævilangt nám getur í besta falli veitt djúpa innsýn í örlítið brot mannlegrar þekkingar, en utan þess liggur víðfeðmt svið þess sem enginn hefur enn uppgötvað eða skilið. Því er ráðlegt að fylgja Sókratesi: gera sér grein fyrir því sem maður veit ekki og þykjast ekki búa yfir þekkingu sem maður hefur ekki. Fólk á stundum erfitt með þetta vegna þess að það vill skýr svör. Sá sem sannfærir aðra um að hann kunni lausnina á vandamálum þeirra getur öðlast mikil völd yfir þeim. En hættulegt er að þykjast vita það sem maður veit ekki. Á tæknilegum sviðum getur slík afneitun fáfræðinnar valdið bilunum, slysum og jafnvel manntjóni. Á siðferðilegum og pólitískum vettvangi getur hún leitt til óþarfs ágreinings, skautunar og vanhugsaðra athafna sem valda siðferðilegum mistökum eða öðrum skaða. Mikilvægast er þó að sá sem áttar sig ekki á þekkingarskorti sínum leitar ekki þeirrar þekkingar sem vantar. Sá sem telur sig þegar vita hlustar ekki á gögn sem hrekja skoðanir hans og fer þannig á mis við sannleikann.

Sókratíska aðferðin

Sókrates beitti sérstakri spurningaaðferð sem oft er kölluð sókratíska aðferðin. Hún fólst í að spyrja aðra spurninga fremur en að útskýra eigin skoðanir. Sókrates er yfirleitt tregur til að setja fram eigin hugmyndir um umræðuefnið og biður þess í stað viðmælandann að leggja það til. Ýmsar skýringar eru mögulegar á þessari aðferð. Hann kann að fylgja skipun guðsins, eins og hann segir í Málsvörninni. Hann kann einnig að telja sig skorta þekkingu á efninu og vilja í einlægni læra af öðrum. Þriðji möguleikinn er að hann þykist fáfróður og ætli í raun að leiða viðmælandann í gildru eða auðmýkja hann með því að afhjúpa ósamræmi eða augljós ósannindi í skoðunum hans. Erfitt er að skera úr um hvaða skýring er líklegust, en hér verður sjónum beint að fjórða möguleikanum: kennslufræðilegu hlutverki aðferðarinnar.

Í tveimur samræðum Platóns skýrir Sókrates aðferð sína með líkingu: Hann líkir spurningum sínum við starf ljósmóður í fæðingu. Platón segir móður Sókratesar hafa verið ljósmóður og að hann gegni sambærilegu hlutverki í heimspekilegum samræðum. Markmið sókratískra spurninga er þannig að hjálpa viðmælandanum að uppgötva sannleikann sjálfur. Með því að spyrja og rannsaka fullyrðingar hans leiðir Sókrates hann í gegnum ferli sjálfsuppgötvunar. Aðferðin felur í sér mikilvægan lærdóm um kennslu og nám. Nemendur telja oft að hlutverk þeirra sé aðeins að taka við þekkingu frá kennaranum. Sókrates minnir okkur á að raunverulegt nám krefst eigin uppgötvunar og að kennarinn eigi að aðstoða með gagnrýninni rannsókn og mati svo nemandinn geti sjálfur fundið sannleikann.

Mikilvægi þess að valda ekki skaða

Þótt margir fyrstu heimspekinganna hafi fyrst og fremst reynt að skilja náttúruna beinir Sókrates athyglinni fremur að siðfræði og spurningunni um hvernig lifa eigi góðu lífi. Hann telur megintilgang heimspekinnar vera að bæta líf fólks með því að gera heimspekinginn að betri manneskju. Sókrates segist sjaldan vita nokkuð með vissu, en þau fáu tilvik þar sem hann lýsir yfir þekkingu varða siðferði. Hann heldur einkum fram tveimur umdeildum siðferðisreglum sem virðast ef til vill rangar við fyrstu sýn. Við nánari athugun kunna þær þó að geyma sannindi sem vert er að íhuga.

Skaðaregla Sókratesar

Skaðaregla Sókratesar felur í sér eftirfarandi fullyrðingar:

1. Enginn velur viljandi það sem er skaðlegt honum sjálfum.
2. Þegar einstaklingur vinnur öðrum skaða, skaðar hann í raun sjálfan sig.

Fyrri reglan er stundum orðuð þannig að „enginn velji illt af ásetningi“, en framsetningin hér að ofan er skýrari í þessu samhengi. Sókrates telur að þegar fólk velur það sem er slæmt geri það það vegna vanþekkingar. Hann byggir þessa skoðun á þeirri hugmynd að allir þrái hið góða. Að hans mati er það augljóst af innsæi að þrá beinist alltaf að einhverju sem virðist gott í augum þess sem þráir. Því geti enginn valið það sem er skaðlegt vegna skaðans sjálfs. Þegar fólk gerir eitthvað skaðlegt telur það, samkvæmt Sókratesi, að athöfnin leiði til einhvers góðs fyrir það. Fólk velur með öðrum orðum hið illa í þeirri trú að það sé gott eða leiði til einhvers góðs. Reynist sú trú röng stafar það af vanþekkingu en ekki löngun til ills. Hefði fólk skilið afleiðingar gjörða sinna betur, segir Sókrates, hefði það ekki valið hið skaðlega.

Seinni reglan leiðir af þeirri skoðun Sókratesar að mesti skaði sem nokkur getur orðið fyrir sé að sál hans, eða skapgerð, spillist. Þar sem spillt sál verður til við ákvarðanir sem valda skaða spillir sá sem skaðar aðra jafnframt eigin sál og skaðar þannig sjálfan sig. Í lok Málsvarnarinnar (Apology) færir Sókrates rök fyrir því að ekki sé unnt að skaða góða manneskju í þessum skilningi. Unnt sé að drepa hana en ekki spilla skapgerð hennar eða neyða hana til illverka. Sókrates virðist líta á líkamlegar þjáningar og jafnvel dauða sem tímabundinn og minni háttar skaða. Skaðinn sem hlýst af því að spilla skapgerð sinni með fáfræði eða illverkum sé mun verri en líkamlegur dauði.

Samanburður á skaðareglu Sókratesar og ahimsa í indverskri hefð

Ahimsa telst ein æðsta dyggðin í vedísku hefðinni – Vedurnar eru helgustu rit Indlands – og ein göfugasta kenning indverskrar heimspeki. Hugtakið mótar dýrasiðfræði, kenningar um réttlátt stríð og samskipti fólks. Á frumspekilegu sviði tengist ahimsa karma, orsakalögmáli sem tengir athafnir og afleiðingar þeirra jafnvel milli æviskeiða. Af því leiðir sú trú að fólk beri síðar byrðar vegna skaða sem það veldur nú, í gegnum samsara, hringrás dauða og endurfæðingar. Samkvæmt þessari trúarlegu og heimspekilegu kenningu ber sálin gott og slæmt karma, ávöxt athafna sinna, frá einu lífi til annars og nýtur góðra verka eða þjáist vegna slæmra. Lögmál karma og endurholdgunar fela í sér að ofbeldi, meiðsli og skaði binda sálina við hringrás endurfæðingar og efnislegrar þjáningar. Sá sem veldur öðrum meiðslum og þjáningu eykur neikvæð áhrif í náttúrunni og skapar þannig slæmar afleiðingar fyrir sjálfan sig. Í indverskri heimspeki eru allar verur tengdar; að skaða aðra veru er því eins og að skaða fjölskyldumeðlim eða hluta af sjálfum sér. Þar sem reynsla einstaklingsins lýtur jafnframt lögmáli karma leiðir skaði sem hann veldur öðrum að lokum til skaða fyrir hann sjálfan.

Ahimsa snýst þó ekki aðeins um að forðast skaða. Iðkun þess krefst einnig kærleika og samúðar með öllum verum. Samkvæmt lögmálum karma og samsara auka kærleiksverk, góðmennska og örlæti hið góða í heiminum. Þau viðurkenna að við erum, með orðum Martins Luther King yngri, „föst í óumflýjanlegu neti gagnkvæmni“ og „tengd í einn kyrtil örlaganna“ (1963). Kærleikur og samúð auka möguleikann á frelsun undan efnislegri þjáningu.

Gagnlegt er að bera saman indverska hugtakið ahimsa og skaðareglu Sókratesar. Báðar kenningarnar segja að þegar við sköðum aðra, beitum ofbeldi eða völdum þjáningu sköðum við jafnframt okkur sjálf, en þær lýsa ólíkum leiðum sem skaðinn fer til baka. Hvor skýringin finnst þér trúverðugri? Hvaða aðrir kostir eða gallar fylgja hvoru sjónarmiði?

Sókrates segir að enginn óski beinlínis eftir að valda skaða eða gera illt; skaðinn sé afleiðing fáfræði. Indverskir heimspekingar tengja einnig skaða og þjáningu við fáfræði. Að þeirra mati stafar þjáning af bindingu við hverful fyrirbæri, efnisleg jafnt sem óefnisleg, til dæmis tilfinningar, markmið og hugsjónir. Lausnin felst í uppljómun: að átta sig á að skynjun, tilfinningar og langanir spretta af fyrri orsökum í endalausri orsakakeðju. Allt sem henni tilheyrir er hverfult. Sá sem skilur þetta ætti að sjá skaðann sem fylgir bindingunni, það er tilrauninni til að halda í einhverja afurð hinnar endalausu orsakakeðju. Tengsl fáfræði og skaða eru ólík í þessum tveimur heimspekilegu hefðum, en vert er að íhuga í hverju munurinn felst og hvers vegna. Einnig má spyrja hvort fáfræði og skaði tengist á fleiri vegu.