22 Efnafræðilegt skipulagsstig

Lykilhugtök

Lykilhugtök

sýra: efnasamband sem gefur frá sér vetnisjónir (H+) í lausn

virkjunarorka: orkumagn umfram orku hvarfefnanna sem þarf að yfirvinna svo hvarf geti átt sér stað

adenósínþrífosfat (ATP): núkleótíð sem inniheldur ríbósa og adenínbasa og er nauðsynlegt við orkuflutning

amínósýra: byggingareining prótína; einkennist af amínó- og karboxýlvirknihópum og breytilegri hliðarkeðju

anjón: frumeind með neikvæða hleðslu

frumeind: smæsta eining frumefnis sem heldur sértækum eiginleikum þess

sætistala: fjöldi róteinda í kjarna frumeindar

basi: efnasamband sem tekur við vetnisjónum (H+) í lausn

tengi: rafkraftur sem tengir frumeindir

stuðpúði: lausn sem inniheldur veika sýru eða veikan basa og vinnur gegn miklum sveiflum í pH-gildi líkamsvökva

kolvetni: flokkur lífrænna efnasambanda úr sykrum, sameindum sem innihalda kolefni, vetni og súrefni í hlutfallinu 1:2:1

hvati: efni sem eykur hraða efnahvarfs án þess að breytast sjálft við ferlið

katjón: frumeind með jákvæða hleðslu

efnaorka: orkuform sem er tekið upp þegar efnatengi myndast, geymt meðan tengin haldast og losað þegar þau rofna

kvoða: vökvablanda þar sem agnir leysta efnisins eru sameindaklasar sem eru nógu stórir til að dreifa ljósi

efnasamband: efni úr tveimur eða fleiri ólíkum frumefnum sem tengjast með efnatengjum

styrkur: fjöldi agna í tilteknu rúmi

samgilt tengi: efnatengi þar sem tvær frumeindir deila rafeindum og fylla þannig gildishvel sín

niðurbrotshvarf: gerð niðurbrotshvarfs þar sem eitt eða fleiri tengi í stærri sameind rofna og smærri sameindir eða frumeindir losna

eðlissvipting: breyting á byggingu sameindar af eðlis- eða efnafræðilegum orsökum

deoxýríbókjarnsýra (DNA): núkleótíð sem inniheldur deoxýríbósa og geymir erfðaupplýsingar

tvísykra: tveir kolvetnaeinliðir sem tengjast með glýkósíðtengi við afvötnunarmyndun

dísúlfíðtengi: samgilt tengi sem myndast innan fjölpeptíðs milli súlfíðhópa brennisteinsinnihaldandi amínósýra, til dæmis systeins

rafeind: öreind með neikvæða hleðslu og hverfandi massa; hún er á braut um frumeindakjarnann

rafeindahvel: svæði í tiltekinni fjarlægð frá frumeindakjarna þar sem rafeindir hópast

frumefni: efni sem hvorki er hægt að mynda né brjóta niður með venjulegum efnafræðilegum aðferðum

ensím: prótín eða RNA sem hvatar efnahvörf

skiptihvarf: gerð efnahvarfs þar sem tengi bæði myndast og rofna og efnisþættir færast á milli

virknihópur: hópur frumeinda sem tengjast með sterkum samgildum tengjum og hefur tilhneigingu til að hegða sér sem sérstök heild í efnahvörfum við aðrar frumeindir

vetnistengi: veikt rafstöðuatdráttarafl þar sem vetnisfrumeind sem tengist rafneikvæðri frumeind með samgildu tengi dregst að annarri rafneikvæðri frumeind

ólífrænt efnasamband: efni sem inniheldur ekki bæði kolefni og vetni

jón: frumeind með heildarhleðslu sem er annaðhvort jákvæð eða neikvæð

jónatengi: aðdráttarkraftur milli anjónar og katjónar

samsæta: eitt af afbrigðum frumefnis sem hafa mismunandi fjölda nifteinda

hreyfiorka: orka sem efni býr yfir vegna hreyfingar sinnar

lípíð: flokkur óskautaðra lífrænna efnasambanda úr vetniskolefnum sem einkennast af því að leysast ekki í vatni

stórsameind: stór sameind sem myndast með samgildum tengjum

massatala: summa fjölda róteinda og nifteinda í kjarna frumeindar

efni: eðlisfræðilegt efni; það sem tekur rúm og hefur massa

sameind: tvær eða fleiri frumeindir sem tengjast með samgildum tengjum

einsykra: kolvetni sem er einliða; einnig kallað einsykra

nifteind: þung öreind án rafhleðslu sem finnst í frumeindakjarnanum

núkleótíð: flokkur lífrænna efnasambanda úr einum eða fleiri fosfathópum, fimmkolefnissykru og basa

lífrænt efnasamband: efni sem inniheldur bæði kolefni og vetni

peptíðtengi: samgilt tengi sem myndast með afvötnunarmyndun milli tveggja amínósýra

lotukerfi frumefnanna: uppröðun frumefnanna í töflu eftir sætistölu; frumefni með svipaða eiginleika vegna rafeindaskipunar sinnar mynda dálka í töflunni en frumefni með sama fjölda gildishvela mynda raðir

pH-gildi: neikvæður tuglogri vetnisjónastyrks (H+) í lausn

fosfólípíð: lípíðsamband þar sem fosfathópur tengist tvíglýseríði

fosfórun: viðbót eins eða fleiri fosfathópa við lífrænt efnasamband

skautuð sameind: sameind með svæði sem hafa gagnstæðar hleðslur vegna ójafnrar dreifingar rafeinda milli frumeindanna sem taka þátt í samgildu tengi

fjölsykra: efnasamband úr fleiri en tveimur kolvetnaeinliðum sem tengjast með glýkósíðtengjum við afvötnunarmyndun

stöðuorka: geymd orka sem efni býr yfir vegna stöðu eða byggingar efnisþátta sinna

myndefni: eitt eða fleiri efni sem myndast við efnahvarf

prostaglandín: lípíðsamband sem myndast úr fitusýrukeðjum og er mikilvægt við stjórnun ýmissa líkamsferla

prótín: flokkur lífrænna efnasambanda úr mörgum amínósýrum sem tengjast með peptíðtengjum

róteind: þung öreind með jákvæða hleðslu sem finnst í frumeindakjarnanum

púrín: niturbasi með tveimur hringjum; adenín og gúanín

pýrimídín: niturbasi með einum hring; cýtósín, týmín og úrasíl

geislavirk samsæta: óstöðug þung samsæta sem gefur frá sér öreindir eða rafsegulorku við hrörnun; einnig nefnd geislasamsæta

hvarfefni: eitt eða fleiri efni sem ganga inn í efnahvarf

ríbókjarnsýra (RNA): núkleótíð sem inniheldur ríbósa og tekur þátt í tjáningu erfðakóðans með prótínmyndun

lausn: einsleit vökvablanda þar sem leyst efni er uppleyst í leysi á sameindastigi

steri: lípíðsamband, einnig nefnt steról, úr fjórum vetniskolefnishringjum sem tengjast ýmsum öðrum frumeindum og sameindum

hvarfefni ensíms: hvarfefni í ensímhvötuðu hvarfi

sviflausn: vökvablanda þar sem agnirnar sem dreifast í vökvanum setjast til með tímanum

myndunarhvarf: gerð uppbyggingarhvarfs þar sem tvær eða fleiri frumeindir eða sameindir tengjast og mynda stærri sameind

þríglýseríð: lípíðsamband úr glýserólsameind sem tengist þremur fitusýrukeðjum

gildishvel: ysta rafeindahvel frumeindar