1515 Trúarbrögð

15.3 Trúarbrögð í Bandaríkjunum

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:

nefnt dæmi um trúarbrögð sem afl samfélagsbreytinga
lýst samtímastraumum í Bandaríkjunum, meðal annars mjög stórum kirkjum, afstöðu til réttinda hinsegin fólks og trúarlegri sjálfsmynd.

Á mynd A heldur fullorðið fólk á ungbarni yfir skírnarfonti. Á mynd B les ungmenni úr Tóru við ræðupúlt. Á mynd C faðmast tvær manneskjur fyrir framan kirkju. — **Mynd 15.11.** Trúarbrögð og trúariðkun gegna mikilvægu hlutverki á öllum æviskeiðum og geta styrkt tilfinningaleg og hugræn tengsl fólks við tímamót lífsins. Í mörgum trúarbrögðum er athöfn eða sakramenti sem tekur ungbörn inn í trúarsamfélagið, svo sem skírn í kristni. Í gyðingdómi marka athafnir á borð við bat mitsva og bar mitsva umskipti ungmenna til fullorðinsára. Mörg pör staðfesta einnig samband sitt með trúarlegri hjónavígslu, eins og fólkið á myndinni sem tilheyrir Kirkju Jesú Krists hinna Síðari daga heilögu. (Myndir: a: John Ragai/flickr; b: Michele Pace/flickr; c: kristin klein/flickr)

Þegar trúarlíf Bandaríkjanna nú á dögum er skoðað blasir margbreytileiki þess við, ásamt nýjum straumum á borð við fjölgun mjög stórra kirkna og aukna veraldarvæðingu. Jafnframt sést hvernig trúarbrögð hafa áhrif á samfélagsbreytingar.

Trúarbrögð og samfélagsbreytingar

Trúarbrögð hafa í aldanna rás bæði knúið samfélagsbreytingar áfram og staðið gegn þeim. Uppfinning Gutenbergs, prentvélin, auðveldaði mjög miðlun hugmynda. Prentuð voru rit um margvísleg málefni, en fjöldaframleiðsla Biblíunnar var ef til vill eitt mikilvægasta framlag hans. Þegar helgirit urðu aðgengileg á almennu máli í stað fræðimáls fékk almenningur aukin áhrif á mótun eigin trúar. Prentarar unnu þó ekki eingöngu fyrir kirkjuna heldur gáfu einnig út rit sem samræmdust ekki kenningum hennar. Árið 1517 lét Marteinn Lúther prenta 95 greinar sínar gegn kirkjunni og þannig gátu þær borist um alla Evrópu. Sannfæring hans leiddi að lokum til siðbótar mótmælenda, sem umbylti ekki aðeins kirkjunni heldur stórum hluta vestrænnar siðmenningar. Ágreiningur trúarhópa og trúarofsóknir hafa jafnframt leitt til styrjalda og þjóðarmorða. Í Bandaríkjunum hafa trúarbrögð einnig verið öflugt afl samfélagsbreytinga. Trúarsannfæring var ein helsta ástæða þess að margir fyrstu evrópsku landnemarnir settust þar að.

Frelsunarguðfræði

Frelsunarguðfræði varð til sem hreyfing innan rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Rómönsku Ameríku á sjötta og sjöunda áratug tuttugustu aldar og sameinar kristnar meginreglur og pólitíska baráttu. Hreyfingin nýtir starf kirkjunnar til að stuðla að samfélagsbreytingum á vettvangi stjórnmála og beinist einkum að því að draga úr félagslegu óréttlæti, mismunun og fátækt eða uppræta þessi mein. Meðal þeirra sem hafa barist fyrir félagslegu réttlæti af þessu tagi eru Frans frá Assísí, Leó Tolstoj, Martin Luther King yngri og Desmond Tutu, þótt sumir þeirra hafi verið uppi áður en frelsunarguðfræðin varð til.

Frelsunarguðfræðin varð upphaflega til sem siðferðilegt andsvar við fátæktinni sem félagslegt óréttlæti olli í Rómönsku Ameríku. Nú er hún alþjóðleg hreyfing sem nær til margra kirkna og kirkjudeilda. Frelsunarguðfræðingar nálgast guðfræði út frá reynslu fátæks og kúgaðs fólks og sumir túlka helgiritin sem ákall um aðgerðir gegn fátækt og óréttlæti. Í Evrópu og Norður-Ameríku hefur femínísk guðfræði sprottið upp úr frelsunarguðfræðinni. Hún leitast við að tryggja konum félagslegt réttlæti.

Samfélagsstefna og umræða

Trúarleiðtogar og regnbogafáni hinsegin fólks

Hvað gerist þegar trúarleiðtogi gefur saman samkynja par í andstöðu við stefnu kirkjudeildarinnar? Og hvað gerist þegar sami prestur ver athöfnina meðal annars með því að koma út úr skápnum og gera samband sitt við konu opinbert innan kirkjunnar?

Séra Amy DeLong var leidd fyrir kirkjudóm vegna þessa. Sumir leiðtogar kirkjudeildar hennar fullyrða að samkynhneigð samræmist ekki trú þeirra en aðrir telja að slík mismunun eigi ekki heima í nútímakirkju (Barrick 2011).

Hvernig bregðast trúarsamfélög við því að hinsegin fólk nýtur í auknum mæli borgaralegra grundvallarréttinda? Margir trúarhópar hafa lengi fordæmt hinsegin kynhneigð sem „ranga“. Samt hafa þessar stofnanir tekið skref í átt að aukinni virðingu fyrir mannréttindum, meðal annars með því að viðurkenna í auknum mæli jafnrétti kynjanna. Biskupakirkjan, kristin kirkjudeild með um 2,3 milljónir fylgjenda í Bandaríkjunum, hefur sýnt hinsegin fólki mun meiri velvilja. Biskupakirkjan lýsti yfir stuðningi við hinsegin fólk árið 1976 og árið 2015 ákvað hún að prestar hennar mættu annast og staðfesta hjónavígslur samkynja para (HRC 2019). Ákvörðunin mætti andstöðu og svo seint sem árið 2020 var biskupi í norðanverðu New York-ríki vikið frá fyrir að banna hjónavígslur samkynja para í biskupsdæmi sínu (NBC 2020). Lútherskar og anglíkanskar kirkjudeildir styðja einnig blessun samkynja hjónabanda, þótt þær viðurkenni þau ekki endilega að fullu til jafns við hjónabönd gagnkynja para.

Frans páfi, leiðtogi kaþólsku kirkjunnar, hefur beitt sér fyrir opnari kirkju og sumir kaþólskir biskupar hafa talað fyrir kirkju sem tekur betur á móti samkynhneigðu fólki (McKenna 2014). Þessar og aðrar áherslur Frans páfa hafa sætt háværri andstöðu kirkjumeðlima og sumra íhaldssamari biskupa, en aðrir kaþólskir biskupar hafa stutt hjónabönd samkynja para.

Trúfélög gyðinga í Bandaríkjunum viðurkenna almennt og styðja blessun hjónabanda samkynja para og rabbínar hafa stutt réttindi hinsegin fólks frá tímum borgararéttindabaráttunnar. Í öðrum trúarbrögðum, svo sem hindúasið, sem hefur ekki miðlægt stjórnvald á borð við mörg önnur trúarbrögð, er almennt tekið vel á móti hinsegin fólki. Það er síðan á valdi hvers prests hvort hann annast hjónavígslu samkynja pars.

Mjög stórar kirkjur

Mjög stór kirkja er kristin kirkja þar sem að jafnaði sækja fleiri en 2.000 manns vikulegar guðsþjónustur. Árið 2009 var stærsta kirkjan af þessu tagi í Bandaríkjunum í Houston í Texas. Þar sóttu að jafnaði yfir 43.000 manns guðsþjónustur í hverri viku (Bogan 2009). Mjög stórar kirkjur eru einnig í öðrum heimshlutum, einkum í Suður-Kóreu, Brasilíu og nokkrum Afríkuríkjum. Fjölgun þeirra í Bandaríkjunum er þó tiltölulega nýleg þróun sem hefur einkum átt sér stað í Kaliforníu, Flórída, Georgíu og Texas.

Frá 1970 hefur mjög stórum kirkjum í Bandaríkjunum fjölgað úr um fimmtíu í rúmlega 1.000 og flestar þeirra tengjast kirkjudeild suðurríkjabaptista (Bogan 2009). Um sex milljónir manna tilheyra þessum kirkjum (Bird og Thumma 2011). Byggingar þeirra minna oft á íþrótta- eða tónleikahallir. Þar kunna að vera risaskjáir af þeirri gerð sem yfirleitt er notuð á íþróttaleikvöngum til að sýna nærmyndir af viðburðum. Í guðsþjónustum er flutt nútímatónlist með trommum og rafmagnsgíturum og notaður háþróaður hljóðbúnaður. Í byggingunum eru stundum matsölusvæði, íþrótta- og tómstundaaðstaða og bókabúðir. Oft er einnig boðið upp á þjónustu á borð við barnagæslu og geðheilbrigðisráðgjöf.

Yfirleitt er hverri slíkri kirkju stýrt af einum presti með mikla persónutöfra; enn sem komið er eru flestir þessara presta karlar. Sumar mjög stórar kirkjur og predikarar þeirra eru áberandi í sjónvarpi og áhorfendur um allt land fylgjast með þáttum þeirra og taka þátt í fjáröflunum þeirra.

Auk stærðarinnar eiga mjög stórar kirkjur í Bandaríkjunum ýmislegt annað sameiginlegt: íhaldssama guðfræði, trúboð, notkun tækni og samfélagsmiðla (Facebook, Twitter, hlaðvörp og blogg), leiðtoga með mikla persónutöfra, sterka fjárhagsstöðu, starfsemi á mörgum stöðum og söfnuði sem eru að mestu skipaðir hvítu fólki. Þær segja megináherslur sínar vera æskulýðsstarf, samfélagsþjónustu og biblíulestur (Hartford Institute for Religion Research b).

Veraldarvæðing

Klassísku félagsfræðingarnir Émile Durkheim, Max Weber og Karl Marx og sálgreinandinn Sigmund Freud spáðu veraldarvæðingu og héldu því fram að nútímavæðing samfélagsins myndi draga úr áhrifum trúarbragða. Weber taldi að fólk myndi fremur sækjast eftir aðild að virtum klúbbum en sértrúarsöfnuðum mótmælenda til að öðlast völd eða virðingu.

Aftur á móti telja sumir veraldarvæðingu vera undirrót margra samfélagsvandamála, svo sem skilnaða, vímuefnaneyslu og versnandi stöðu menntamála. Michele Bachmann, sem eitt sinn sóttist eftir að verða forsetaefni, tengdi meira að segja fellibylinn Irene og jarðskjálfta sem fannst í Washington árið 2011 við það að stjórnmálafólk hefði ekki hlustað á Guð (Ward 2011). Áþekkar fullyrðingar hafa verið settar fram um að fellibylurinn Harvey hafi verið afleiðing framsækinna viðhorfa í Houston og þess að borgarbúar kusu lesbíu sem borgarstjóra.

Þótt Bandaríkin virðist að sumu leyti verða sífellt veraldlegri fer sú breyting fram samhliða vexti trúarlegrar bókstafshyggju. Bandarískt samfélag telst almennt fremur trúað en samfélög annarra lýðræðislegra iðnríkja. Í Gallup-könnun árið 2009 sögðu 65 prósent fullorðinna Bandaríkjamanna trúarbrögð vera mikilvægan þátt í daglegu lífi sínu. Hlutfallið var lægra á Spáni (49 prósent), í Kanada (42 prósent), Frakklandi (30 prósent), Bretlandi (27 prósent) og Svíþjóð (17 prósent) (Crabtree og Pelham 2009).

Veraldarvæðing vekur áhuga félagsvísindafólks vegna þess að hún felur í sér breytingar á einni af grunnstofnunum samfélagsins. Mikla athygli hefur vakið að sífellt fleiri segjast ekki aðhyllast nein trúarbrögð. Í Pew-könnun árið 2019 náði hlutfallið nýju hámarki, 26 prósentum, samanborið við 17 prósent árið 2009 (Pew Research Center 2020). Ástæður þess að fólk lýsir sér sem „án trúar“ eru þó margvíslegar og merking lýsingarinnar er ekki alltaf sú sama. Sumt trúað fólk tekur þá erfiðu ákvörðun að segja sig formlega úr trúfélagi vegna ágreinings við stofnunina eða kenningar hennar. Aðrir fjarlægjast trúarbrögðin smám saman og hætta að líta á sig sem fylgjendur þeirra. Enn aðrir alast upp án tengsla við trúarbrögð og ákveða síðar á ævinni hvort þeir vilji ganga í trúfélag. Loks fjölgar þeim sem lýsa sér sem andlega sinnuðum en ekki trúuðum (SBNR). Fólk í þessum hópi kann að biðja, hugleiða og halda hátíðir með svipuðum hætti og fólk í formlegum trúfélögum, en getur einnig fundið andlega merkingu í öðru, allt frá náttúru til bardagalista. Félagsfræðingar og annað félagsvísindafólk rannsakar hvað liggur að baki þessum afstöðum, hvernig þær móta líf einstaklinga og hvaða áhrif þær hafa á menningu og samfélagshópa.

Auk trúarlegrar sjálfsmyndar og breytinga á aðild að trúfélögum vekur trúariðkun áhuga rannsakenda. Þeir kanna bæði þátttöku í formlegum trúarstofnunum, svo sem guðsþjónustusókn, og óformlega eða einstaklingsbundna trúariðkun. Eins og sést í töflu 15.2 sækja vottar Jehóva guðsþjónustur oftar en fylgjendur annarra trúarbragða í Bandaríkjunum sem könnunin náði til. Sókn í guðsþjónustur er einnig tiltölulega mikil hjá nokkrum kirkjudeildum mótmælenda. Regluleg guðsþjónustusókn kann að styrkja félagsleg tengsl og auðvelda nýju fólki að verða hluti af samfélaginu.

Trúarhefð	Að minnsta kosti vikulega	Einu sinni eða tvisvar í mánuði/nokkrum sinnum á ári	Sjaldan/aldrei
Búddistar	18%	50%	31%
Kaþólikkar	39%	40%	20%
Evangelískir mótmælendur	58%	30%	12%
Hindúar	18%	60%	21%
Mótmælendur úr sögulega svörtum kirkjudeildum	53%	36%	10%
Vottar Jehóva	85%	11%	3%
Gyðingar	19%	49%	31%
Mótmælendur úr meginstraumskirkjum	33%	43%	24%
Kirkja Jesú Krists hinna Síðari daga heilögu	77%	14%	9%
Múslímar	45%	31%	22%
Rétttrúnaðarkristið fólk	31%	54%	15%
Utan trúfélaga („án trúar“)	4%	24%	72%

Félagsfræði í raunheimum

Guði sé lof fyrir snertimarkið: Aðskilnaður ríkis og kirkju

Ímyndum okkur þrjá opinbera háskóla þar sem leikir í amerískum fótbolta fara fram á laugardegi. Í háskóla A ákveður hópur nemenda í áhorfendastúkunni, sem aðhyllist sömu trú, að mynda hring meðal áhorfenda og biðja fyrir liðinu. Í fimmtán mínútur biður fólkið í hringnum upphátt í áheyrn hvers annars. Í háskóla B ákveður liðið, sem hefur forystu í hálfleik, að sameinast í bæn, þakka Guði og biðja um stuðning hans. Þetta stendur yfir við hliðarlínu vallarins fyrstu tíu mínútur hálfleiksins á meðan áhorfendur fylgjast með. Í háskóla C eru tvær mínútur í upphafi leikjadagskrárinnar ætlaðar til þess að fyrirliði liðsins flytji bæn að eigin vali fyrir áhorfendur.

Þegar kemur að aðskilnaði ríkis og kirkju getur reynst vandasamt að skera úr um hvaða athafnir eru heimilar og hverjar bannaðar. Í þessum þremur ímynduðu dæmum brýtur síðasta tilvikið gegn lögum en fyrstu tvö eru fyllilega heimil.

Hversu fast halda Bandaríkin í hugsjónina um trúfrelsi sem landið var grundvallað á, meðal annars af landnemum sem flúðu trúarofsóknir í Evrópu? Hversu vel er réttur fólks til að iðka þau trúarbrögð eða lífsskoðanir sem það kýs virtur? Svarið kann að ráðast af því hvaða trúarbrögð fólk iðkar.

Árið 2003 vakti til dæmis dómsmál í Alabama mikla deilu um minnisvarða um boðorðin tíu í opinberri byggingu. Í kjölfarið gerðu USA Today, CNN og Gallup skoðanakönnun. Niðurstöðurnar sýndu meðal annars að 70 prósent voru hlynnt kristnum minnisvarða um boðorðin tíu á opinberum stað en aðeins 33 prósent voru hlynnt minnisvarða um Kóraninn á sama stað. Þá voru 64 prósent hlynnt samfélagsverkefnum á vegum kristinna samtaka en aðeins 41 prósent sams konar verkefnum á vegum múslimskra hópa (Newport 2003).

Þessar tölur benda til þess að flestum Bandaríkjamönnum þyki trúfrelsi skipta minna máli en hvaða trúarbrögð eru til umræðu. Þetta er einmitt röksemd þeirra sem tala fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju. Þeir halda því fram að formleg viðurkenning ríkisins á trúarbrögðum feli í sér stuðning við eitt trúarkerfi á kostnað allra annarra og stangist þannig á við hugmyndina um trúfrelsi.

Hvað brýtur þá gegn aðskilnaði ríkis og kirkju og hvað er heimilt? Fjöldi dómsmála reynir enn á svarið. Í ímynduðu dæmunum þremur hér að framan skiptir sköpum hvort bænin verður til af sjálfsdáðum og hvort skipuleggjendur viðburðarins höfðu undirbúið hana.

Þegar trúarbrögð ber næst á góma á viðburði á vegum hins opinbera, hvort sem hann tengist stjórnmálum, opinberum skóla eða nærsamfélaginu, skaltu íhuga hvar mörkin liggja í því tilviki.