Introduction
Yfirlit kaflans
Inngangur
Ímyndaðu þér að eldur komi upp í byggingu í nágrenninu. Þú sérð loga og reyk leggja út um gluggana og slökkviliðsfólk hlaupa inn. Nokkrar mínútur líða og fleiri koma á vettvang: mannfjöldi safnast saman og fréttabílar og sjúkrabílar renna að. Slökkviliðsfólkið við slöngurnar bendir á glugga á efstu hæð. Þar birtist einn úr liðinu með fórnarlamb eldsins, sem viðkomandi ýmist dregur eða ber. Fyrir aftan þau sjást logarnir sem slökkviliðsmaðurinn hlýtur að hafa þurft að brjótast í gegnum til að komast að fórnarlambinu. Loks koma aðrir með langa stiga, ná til þeirra og flytja fórnarlambið, nær meðvitundarlaust, niður á götu.
Þegar þú sérð betur til kemur í ljós að slökkviliðsmaðurinn sem vann hetjudáðina er þakinn óhreinindum og sóti. Stór rifa er á hlífðarfatnaðinum og viðkomandi fær þegar í stað læknisaðstoð. Þegar sjúkraflutningafólkið tekur hjálminn af slökkviliðsmanninum sérðu þér til undrunar andlitsdrætti sem þú tengir við konu. Þú hafðir gert ráð fyrir að slökkviliðsmaðurinn væri karl, en sú ályktun var röng.
Margir hefðu dregið sömu ályktun. Öldum saman voru nánast allir slökkviliðsmenn karlar. Þegar þú varst barn kann að hafa verið fullkomlega eðlilegt að nota ensku starfsheitin fireman og firemen, því allir slökkviliðsmenn sem þú þekktir voru karlar. Líkt og margar starfsgreinar sem áður tilheyrðu nær eingöngu einu kyni hefur slökkviliðið þó opnast fólki af öllum kynjum.
Hvaða þýðingu hefur þetta fyrir fólk í slíkum starfsgreinum? Það þarf að standast miklar líkamlegar kröfur, brjóta á bak aftur staðalmyndir um líkamlega getu sína og fást við menningu sem hefur mótast á löngum tíma með þarfir karla að leiðarljósi. Í þjálfun kann að vera öskrað á slökkviliðsfólk og því refsað ef það stenst ekki tilskilin viðmið. Breytist samskiptamynstrið þegar karlmaður í yfirmannsstöðu þarf í fyrsta sinn að gefa fólki af öðru kyni skipanir og áminningar? Á hann að koma eins fram við konur og karla? Hvað telst jafnræði við slíkar aðstæður?
Lítum á annað starf. Hvað myndir þú hugsa ef þú sæir karl úða piparúða á unga konu? Samræmist þetta því hlutverki sem samfélagið kann að ætla henni? Skiptir máli að sá sem úðar sé karl og hafi ákveðið vald yfir henni?
Í þjálfun herlögreglu og öryggissveita er þess krafist að starfsfólk verði að minnsta kosti einu sinni fyrir piparúða. Rökin eru þessi: starfsfólkið kann síðar að þurfa að beita piparúða til að stöðva annað fólk og ætti því sjálft að þekkja áhrif hans. Þótt engin trygging sé fyrir því að verðandi löggæslufólk beiti efninu af skynsemi er talið að eigin reynsla af sársaukafullum áhrifum piparúða stuðli að samkennd og hófsemi.
En er þetta það sem hún tók að sér? Gera má ráð fyrir að hún hafi þegar hlotið nokkra herþjálfun, lagt hluta af lífi sínu undir starfið og að aðrir hafi varið í hana tíma og fé. Gæti hún hætt við á þessum tímapunkti? Hvernig myndu félagar hennar bregðast við? Hvernig myndu fjölskylda hennar og aðrir bregðast við?
Að bjarga manneskju úr brennandi byggingu krefst fágæts hugrekkis og hæfni, óháð kyni. Að samþykkja að verða fyrir piparúða er einnig öfgakennd reynsla, óháð kyni. Kyngervi hefur þó áhrif á það hvernig við sjáum fólkið í báðum aðstæðum. Kyngervi og kynverund eru meðal þeirra þátta sem hafa hvað mest áhrif á sjálfsmynd fólks; þau móta bæði sýn þess á heiminn og viðhorf umheimsins til þess. Fólk af ólíkum kynjum lendir í erfiðum aðstæðum og gengur í gegnum atburði sem mótast að hluta af samfélagslegu hlutverki þess, hlutverki sem það fær sjaldnast sjálft að skilgreina. Þegar kynvitund eða kyntjáning fólks fellur ekki að viðteknum flokkum samfélagsins getur það orðið fyrir útilokun og mismunun.