Samantekt

Samantekt

4.1Sagnaritun og saga heimspekinnar

Fræðimenn beita þremur meginleiðum við rannsóknir á sögu heimspekinnar. Samtímamiðuð nálgun felst í að greina rökin í heimspekitextum og meta hvort niðurstöður þeirra eigi enn erindi við heimspekileg viðfangsefni samtímans. Hún gerir visku fortíðarinnar aðgengilega til notkunar í nútímanum en hefur sætt tvíþættri gagnrýni: 1) ef textarnir eru lesnir of þröngt eru heimspekingar fortíðarinnar dæmdir samkvæmt viðmiðum samtímans; 2) nálgunin getur valdið tímaskekkju þegar hugmyndir samtímaheimspeki eru ranglega eignaðar eldri heimspekingum. Samhengismiðuð nálgun túlkar heimspeki út frá sögulegu og menningarlegu samhengi ritunartímans. Hún getur veitt djúpan skilning á sögulegum tímabilum og hugsunarháttum en jafnframt horft fram hjá varanlegu gildi heimspekilegrar rannsóknar. Túlkunarfræðileg nálgun leitast við að sameina kosti hinna tveggja: hún tekur sögulegt samhengi frumtextanna alvarlega en viðurkennir um leið að túlkun okkar á sögunni tengist og mótast af samhengi samtímans.

4.2Klassísk heimspeki

Klassísk grísk heimspeki á margt að þakka egypskum fræðum frá Helíópólis, en talið er að bæði Pýþagóras og Platon hafi stundað nám í þeirri lærdómsmiðstöð. Leirtaflan Plimpton 332 sýnir raunar að babýlónskir stærðfræðingar þekktu ekki aðeins reglu Pýþagórasar um rétthyrnda þríhyrninga heldur einnig hornaföll. Klassísk heimspeki varð til í Grikklandi hinu forna með forsókratísku heimspekingunum; hinum þremur miklu heimspekingum Sókratesi (470–399 f.o.t.), Platoni (um 428–347 f.o.t.) og Aristótelesi (384–322 f.o.t.); og síðari skólum, svo sem epikúringum og stóumönnum. Af varðveittum verkum forsókratísku heimspekinganna má ráða að þeir hafi einkum fengist við frumspeki og náttúruheimspeki. Sumir þeirra, til dæmis Parmenídes, voru einhyggjumenn en aðrir, svo sem Herakleitos, fjölhyggjumenn. Platon setti fram frummyndakenninguna, þá frumspekilegu kenningu að sérhver einstakur hlutur eigi hlutdeild í óefnislegri frummynd eða eðli sem gerir hann að því sem hann er. Hinn ósýnilegi heimur frummyndanna er í grundvallaratriðum ólíkur þeim breytilega heimi sem við upplifum. Hann er eilífur, óbreytanlegur og fullkominn. Verk Aristótelesar hverfast um kenninguna um orsakirnar fjórar: „Úr hverju er hluturinn gerður?“ (efnisorsök), „Hvaða lögun hefur hann?“ (formorsök), „Hvaða gerandi gaf honum þetta form?“ (hreyfiorsök) og loks „Hvert er lokamarkmið hans?“ (tilgangsorsök). Orsakirnar fjórar eiga að geta skýrt eðli alls í alheiminum, þar á meðal alheimsins sjálfs. Alheimur Aristótelesar er lokað kerfi tilgangsorsaka. Hver tilgangsorsök vísar áfram til annarrar þar til komið er að frumorsökinni, eða frumhreyflinum.

4.3Gyðingleg, kristin og íslömsk heimspeki

Heimsvaldastefna Grikkja og Rómverja í Mið-Austurlöndum og Norður-Afríku færði Gyðinga—og síðar kristna menn—inn á áhrifasvæði hellenískrar hugsunar. Gyðinglegir og síðar kristnir fræðimenn fléttuðu hugmyndir klassískrar grískrar og rómverskrar heimspeki inn í guðfræðirannsóknir sínar. Þegar arabískir landvinningamenn og kaupmenn færðu út kvíarnar í Mið-Austurlöndum og Afríku tók hinn múslimski heimur klassíska heimspeki og náttúruvísindi upp á sína arma og þróaði þau áfram. Stöðug spenna einkennir þó þessi verk, þar sem heimspekingar reyndu að finna jafnvægi milli guðlegrar opinberunar og frjálsrar vitsmunalegrar rannsóknar. Ólíkt klassískum grískum og rómverskum heimspekingum glíma gyðinglegir, kristnir og múslimskir heimspekingar ávallt við ákveðinn fylgifisk: þá atburði og sannindi sem trúarbrögð þeirra byggjast á. Það er ekki fyrr en á árnýöld sem heimspekingar setja skynsemina í öndvegi sem uppsprettu sannleikans í stað Guðs.