4.1 Sagnaritun og saga heimspekinnar

4.1 Sagnaritun og saga heimspekinnar

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:

• Talið upp og lýst stuttlega þremur nálgunum á sögu heimspekinnar.
• Greint styrkleika hverrar nálgunar á sögu heimspekinnar.
• Greint veikleika hverrar nálgunar á sögu heimspekinnar.

Umfjöllunin um sögu heimspekinnar og sagnaritun hennar — rannsóknir á því hvernig rita skuli sögu heimspekinnar — hefst á tveimur grundvallarspurningum: Hvers vegna ætti að rannsaka sögu heimspekinnar? Og hvernig ætti að gera það? Sagan hefur bæði eigingildi og tækisgildi. Hún veitir nákvæmari skilning á heimspekilegri fortíð okkar og getur jafnframt mótað heimspeki samtímans. Sögulegir höfundar eru uppspretta raka, hugmynda og kenninga sem nýtast í umræðu nútímans, og rit þeirra geta veitt innblástur. Skilningur á þróun heimspekilegra hugmynda hjálpar einnig heimspekingum að skilja betur þau álitamál og þær hugmyndir sem skipta þá máli. Síðari spurningunni — hvernig rannsaka eigi sögu heimspekinnar — má svara með því að greina í stórum dráttum á milli þriggja nálgana: samtímamiðaðrar nálgunar, samhengismiðaðrar nálgunar og túlkunarfræðilegrar nálgunar.

Samtímamiðuð nálgun

Samtímamiðuð nálgun á sögu heimspekinnar leitar að rökum í heimspekitextum og metur hvort niðurstöður þeirra eigi enn erindi við heimspekileg viðfangsefni samtímans. Hún beinist að núverandi spurningum heimspekinnar og metur heimspekinga fortíðar eftir viðmiðum nútímans. Þannig getum við nýtt okkur auðugan sjóð eldri visku, jafnvel í daglegu lífi. Orðskviður sem eignaður er Konfúsíusi getur til dæmis veitt okkur styrk: „Mesta dýrð okkar felst ekki í því að falla aldrei, heldur í því að rísa í hvert sinn sem við föllum.“ Hvatning enska heimspekingsins Edmunds Burke (1729–1797), eins og John F. Kennedy forseti orðaði hana síðar — „Til þess að hið illa sigri þarf ekki annað en að góðir menn geri ekkert“ — gæti hvatt okkur til sjálfboðastarfs, framlaga eða annarra aðgerða í þágu góðs málefnis. Þegar við reynum að skilja flóknar aðstæður getum við einnig beitt rakhnífi Ockhams: líklegasta skýringin sé sú sem krefst fæstra forsendna.

Helsti annmarki þessarar nálgunar er að hún vanrækir hið margvíslega samhengi sem heimspekingar fortíðar lifðu og störfuðu í. Það merkir ekki að rökin í heimspekitextum séu ómikilvæg eða að við eigum ekki að beina athyglinni að þeim. Vandinn verður til þegar rökin útiloka allt annað. Þá er gert of lítið úr þeim ólíku leiðum sem heimspekingar nota til að miðla hugmyndum og sannfæra lesendur um sannleiksgildi þeirra.

Einhliða áhersla á rök hefur ekki aðeins verið gagnrýnd fyrir of þröngan lestur heimspekitexta, heldur einnig fyrir að skapa mjög ósögulegan skilning á þróun heimspekinnar. Heimspekingar fortíðar eru þá metnir eftir viðmiðum samtímans í stað þess að vera skildir út frá sögulegu og menningarlegu samhengi sínu. Þeir virðast jafnvel skorta eitthvað vegna þess að þeir taka ekki þátt í nútímaumræðu á sviðum á borð við þekkingarfræði, rannsóknir á undirstöðum þekkingar, og frumspeki, rannsóknir á eðli veruleikans. Hugmyndir samtímaheimspeki kunna líka að vera eignaðar eldri heimspekingum þótt þær eigi ekki við um þá. Þá er litið fram hjá mismun tíma, menningar og samhengis. Slík villa nefnist tímaskekkja.

Dæmi skýrir þetta. Hellislíkingin eftir Platon lýsir fólki sem föngum í helli sem horfa á skugga á vegg. Hana má lesa sem framlag til umræðu um þekkingarfræði eða frumspeki. Það væri þó tímaskekkja og rangt að halda því fram að hún fjallaði aðeins um þessi efni, því hellislíkingin hefur einnig pólitíska merkingu sem tengist tíma Platons og samfélagslegu samhengi hans. Sú merking verður aðeins ljós þegar við þekkjum aðstæður í Aþenu meðan Platon lifði. Borgin hafði beðið mikinn ósigur fyrir Spörtu í Pelópsskagastríðinu. Eftir stríðið vék lýðræðisstjórnin fyrir hópi auðugra harðstjóra, hinum þrjátíu harðstjórum, sem studdu Spörtu. Platon átti ættingja í hópnum og var talinn hliðhollur honum og tortrygginn gagnvart talsmönnum lýðræðis. Þegar við áttum okkur á að hinir þrjátíu harðstjórar báru ábyrgð á niðurlægingu Aþenu og dauða Sókratesar, ástkærs kennara Platons, skiljum við betur hvers vegna hann dró mörk mannlegs skilnings í efa. Pólitískt verkefni hans verður einnig skýrara. Með því að kanna mörk þekkingar og leita dýpri skilnings á sannleikanum reynir hellislíkingin að leysa þau vandamál sem Platon taldi felast bæði í harðstjórn og lýðræði. Hann vonaðist til að ala upp kynslóðir fólks sem skildi sannleikann betur og gæti gegnt opinberum störfum af hæfni.

Samhengismiðuð nálgun

Samhengismiðuð nálgun á heimspekitexta leitast við að taka meira tillit til sögunnar sem umlykur tilurð þeirra. Hún reynir að skilja heimspeki fortíðar á hennar eigin forsendum og notar hugtök og hugmyndir sem hæfðu þeim tíma þegar textarnir voru skrifaðir. Samhengismiðaður skilningur leggur áherslu á að fara rétt með söguna. Hann veitir ríkari skilning á heimspekilegum hugmyndum og dregur úr hættu á rangtúlkun.

Dæmi er setning úr hebresku biblíunni sem oft er misskilin: „auga fyrir auga“. Margir túlka hana nú sem réttlætingu ofbeldis án þess að átta sig á að hún tilheyrir lagakerfi sem átti að takmarka hefnd. Um árþúsundir leitaði fjölskylda eða annar hópur oft hefnda þegar brotið var gegn einum meðlimi hans. Hefndin átti bæði að koma á réttlæti og fæla aðra frá sambærilegum brotum. Biblíulögin, sem síðar breiddust víða um Mið-Austurlönd, kváðu á um að brotamaðurinn eða hópur hans skyldi ekki gjalda meira en auga fyrir auga. Réttarkerfið gat þannig hamlað stigvaxandi hringrás hefndar utan laga, eins og enn sést til dæmis í átökum glæpagengja og undirheima. Lögin tilgreindu jafnframt fjárhagslegar bætur fyrir ákveðin brot svo komast mætti hjá líkamlegum refsingum. Þegar samhengi setningarinnar „auga fyrir auga“ er skilið fæst dýpri innsýn í mannlega hegðun og hvernig réttarkerfi geta komið í veg fyrir stjórnlausa ofbeldishringrás.

Samhengismiðaða nálgunin gerir slíkan ítarlegan og ríkulegan skilning mögulegan. Samhengissagnfræðingar geta þó fallið í gryfju hreins fornfræðigrúsks: þeir rannsaka þá sögu heimspekinnar aðeins sögunnar vegna og horfa fram hjá tækisgildi hennar fyrir heimspekinga samtímans.

Túlkunarfræðileg nálgun

Þriðja nálgunin reynir að leysa vandamál bæði samtímamiðaðrar og samhengismiðaðrar nálgunar. Túlkunarfræðileg nálgun tekur sögulegt samhengi texta alvarlega en viðurkennir jafnframt að túlkun okkar á sögunni mótist af nútímasamhengi okkar. Túlkunarfræðilegur sagnfræðingur viðurkennir bæði að heimspekingur samtímans geti ekki lagt eigin hugtakaramma til hliðar við túlkun eldri texta og að samhengi sögulegra höfunda hafi haft djúp áhrif á ritun þeirra. Túlkunarfræðingar halda einnig fram að heimspekilegar hugmyndir séu sögulegar í eðli sínu: ekkert heimspekilegt hugtak verði skilið ef það er algerlega slitið frá því sögulega ferli sem skapaði það. Nálgunin getur þó ýtt undir þá hugmynd að sagan nái hámarki í samtímanum. Slíka sögusýn mætti draga saman sem „a, síðan b, síðan c, síðan ég“. Þótt þannig kunni málin að líta út núna mun sjónarhorn okkar síðar víkja fyrir sjónarhorni framtíðarsagnfræðinga. Við ættum heldur ekki að ganga út frá því að sagan hafi tilgang eða tiltekna framvindu; röð sögulegra atburða kann að vera án nokkurs marks.