3.2 Klassísk indversk heimspeki
3.2 Klassísk indversk heimspeki
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:
Dýpt og auðlegð indverskrar heimspeki stenst fyllilega samanburð við evrópska heimspeki, og henni yrðu aðeins gerð viðunandi skil í heilli bók. Þessi stutta kynning á þó að gefa mynd af fjölbreytni indverskra heimspekihefða, sem eru eldri en grískur uppruni evrópskrar heimspeki. Hefðirnar hefjast með Vedatextunum frá sjöundu og sjöttu öld f.o.t. og eru því nokkrum öldum eldri en fyrstu heimspekihefðir Evrópu.
Mikilvæg samsvörun milli grísk-rómverskrar og indverskrar heimspeki felst í sjálfum skilningi þeirra á heimspeki. Í báðum hefðum er hún meira en fræðileg iðja. Hjá þessum fornu heimspekihefðum er heimspeki hagnýtt viðfangsefni — lífsmáti.
Vedíska hefðin
Elstu heimspekitextar Indlands tilheyra vedísku hefðinni. Vedaritin fjögur eru elstu helgirit hindúa: Rigveda, Samaveda, Yajurveda og Atharvaveda. Indóarískir ættbálkar sem sest höfðu að á Norður-Indlandi sömdu þau á árunum 1500–900 f.o.t. Vedaritin nefnast einnig Shruti, sem merkir „heyrn“ á sanskrít, því öldum saman voru þau flutt munnlega. Hindúar telja þau innblásin af guðlegum mætti og að prestar hafi miðlað hinu guðlega orði munnlega milli kynslóða.
Rigveda er elst Vedaritanna fjögurra. Það er safn „ættarbóka“ tíu ættflokka sem vildu ógjarnan láta frá sér leynda þekkingu forfeðranna. Þegar konungar Kuru sameinuðu ættflokkana um 1200 f.o.t. skipulögðu þeir þekkinguna og festu hana í fast form. Þá reis brahmanska prestamenningin undir Kuruættinni (Witzel 1997) og hin Vedaritin þrjú urðu til. Samaveda geymir marga sálma Rigveda en tengir þá laglínum svo unnt sé að kyrja þá. Yajurveda geymir sálma fyrir lækningar og aðra helgisiði. Rit þessi varpa ljósi á sögu Indóaría á vedatímanum, guði þeirra og hugmyndir um eðli og sköpun heimsins og stöðu mannsins. Atharvaveda geymir helgisiði sem sýna daglega siði og trú, meðal annars um fæðingu og dauða, og heimspekilegar vangaveltur um tilgang helgisiðanna (Witzel 1997).
Síðari rit og skipulag
Síðari rit hindúa frá vedatímanum og tímanum á eftir voru felld inn í Vedaritin fjögur. Hvert þeirra skiptist nú í fjóra hluta: (1) Samhita, möntrur og blessunarorð sem mynda hina upprunalegu vedasálma; (2) Aranyaka, fyrirmæli um helgisiði og fórnir; (3) Brahmana, skýringar á helgisiðunum; og (4) Upanisjadritin, sem geyma tvö indversk sagnakvæði ásamt heimspekilegum hugleiðingum.
Meðal sagnakvæða Upanisjadritanna eru Bhagavad Gita („Ljóð Drottins“), sem er hluti hins miklu lengra Mahabharata-kvæðis, og Ramayana. Mahabharata segir frá bardögum hinnar göfugu Bharataættar en Ramayana frá hinum forna Rama konungi í fjórtán ára útlegð hans. Þrettán Upanisjadrit teljast meginrit og meira en hundrað önnur minni háttar; þau voru samin í lausu og bundnu máli á árunum 800–200 f.o.t. Heitið Upanisjad er dregið af sanskrítorðunum upa („nærri“), ni („niður“) og shad („að sitja“), því nemendur lærðu textana sitjandi við fætur kennara sinna. Heitið gefur einnig til kynna að ritin opinberi leynda kenningu um hið sanna eðli veruleikans handan skynheimsins. Upanisjadritin urðu heimspekilegur kjarni hindúisma.
Frumspekileg hugsun í Vedatextunum
Vedatextarnir kenna að íhugun um sjálfið leiði til skilnings á alheiminum. Líkt og Grikkir héldu síðar fram gera textarnir ráð fyrir formgerðarsamsvörun milli sjálfsins og alheimsins: hvort um sig hafi sömu grunngerð og hitt. Með innri sjálfskoðun megi því öðlast skilning á eðli heimsins.
Rigveda rannsakar uppruna alheimsins og spyr hvort guðirnir hafi skapað mannkynið eða mennirnir guðina — spurningar sem gríski heimspekingurinn Xenófanes bar síðar upp. Meira en helmingur kvæðanna fjallar um frumspekilegar vangaveltur, heimsfræðikenningar og samband einstaklings og alheims. Sú hugmynd mótast í hindúisma að alheimurinn sé hringrásarkenndur. Árstíðirnar og aðrar hringrásir náttúrunnar endurspegli hringrás fæðingar, dauða og endurfæðingar manna og annarra dýra. Af þessu sprettur spurningin hvernig rjúfa megi hringrásina. Svar hindúa er hreinsun, og meinlætasiðir eru leið til frelsunar undan endurholdgun.
Önnur samsvörun alheims og mannkyns er stigskipting beggja. Guðfræði hindúa skipar alheiminum í fast stigveldi þar sem þrenningin Vishnu, Brahma og Shiva stendur öðrum guðum ofar. Erfðastéttakerfi Indlands mótaðist fyrst á vedatímanum. Helgisiðir Veda festu stigskiptinguna í sessi og leifar hennar móta enn indverskt samfélag.
Klassískir indverskir darshana-skólar
Orðið darshana er dregið af sanskrítarorði sem merkir „að sjá“. Í heimspeki hindúa vísar það til þess að sjá guð, helga manneskju eða helgan hlut. Reynslan er gagnkvæm: hinn trúaði sér guðdóminn og guðdómurinn sér hann á móti. Sá sem sér hið heilaga hlýtur blessun af fundinum. Darshana er einnig heiti sex klassískra hugsunarskóla sem byggjast á sýn eða birtingu hins guðlega — sex leiðum til að sjá og vera séður af guðdóminum. Hinir sex rétttrúuðu darshana-skólar hindúisma eru Samkhya, Jóga, Nyaya, Vaisheshika, Mimamsa og Vedanta. Búddismi og jaínismi teljast til óhindúískra eða óhefðbundinna darshana-skóla.
Samkhya
Samkhya er tvíhyggjuskóli sem kennir að allt sé samsett úr purusha, hreinni og algildri vitund, og prakriti, efni. Þróunarferli hefst þegar purusha kemst í snertingu við prakriti. Mismunandi blöndur hugar og efnis mynda misjafnlega hrein fyrirbæri, svo sem mannshugann, skilningarvitin fimm, vitsmunina og sjálfsvitundina, auk margvíslegra efnislegra birtingarmynda. Lífverur verða til þegar purusha og prakriti bindast saman. Frelsun fæst þegar hugurinn losnar úr fjötrum efnisins.
Vestrænir lesendur ættu ekki að smætta frumspeki og þekkingarfræði Samkhya niður í tvíhyggjukerfi á borð við sálarlýsingu Faidons Platons eða kristna frumspeki almennt. Frumspekileg sköpunarkenning Samkhya er mun flóknari en bæði þessi vestrænu dæmi.
Þegar purusha beinir fyrst sjónum að prakriti verður buddhi, eða andleg vitund, til. Hún leiðir af sér einstaklingsbundna sjálfsvitund eða ég-vitund, sem skapar fimm gróf frumefni — rúm, loft, jörð, eld og vatn — og síðan fimm fín frumefni — sjón, hljóð, snertingu, lykt og bragð. Af þeim spretta skilningarvitin fimm, fimm athafnalíffæri til að tala, grípa, hreyfa sig, geta af sér afkvæmi og losa úrgang, og hugurinn sem samhæfir þau.
Jóga
Jóga hefur orðið vinsælt líkamsræktarform um allan heim, en vestræn aðlögun hefur svipt hugtakið miklu af upprunalegu inntaki þess. Jógakennarar nota enn stundum sanskrítheiti á stellingum, en eftir útbreiðslu jóga á Vesturlöndum hefur iðkunin að miklu leyti glatað menningarlegum og andlegum lífskrafti sínum. Jóga þróaðist upphaflega á vedatímanum og hafði áhrif á hugleiðsluaðferðir búddista.
Jóga er fyrst nefnt í Rigveda og er þar hugrænt ferli sem sameinar sál einstaklingsins hinni æðstu sál. Það var upphaflega hluti Samkhya-skólans en varð að sjálfstæðri iðkun á fyrsta árþúsundi f.o.t. Kenningar vitringsins Patanjali, sem var uppi um 400 f.o.t., um fornar jógahefðir voru teknar saman í um tvö hundruð jógasútrum. Markmið jóga er að stöðva hreyfingu hugsunarinnar. Aðeins þá mætir einstaklingurinn sínu sanna sjálfi og greinarmunurinn á sjáandanum og því sem séð er hverfur (Rodrigues 2018).
Jóga skiptist í átta greinar. Fyrsta greinin eru yama, siðferðileg boð sem halda iðkandanum frá ofbeldi, lygum, þjófnaði, söfnunaráráttu og sóun lífsorku, oft túlkað sem skírlífi. Önnur greinin eru niyama, persónulegar lífsreglur um hreinleika, aga, sjálfsrannsókn, nægjusemi — þakklæti og óbindingu — og undirgefni við æðri veru. Þriðja og fjórða greinin, sem vestrænir iðkendur þekkja best, eru líkamsstöður, asana, og öndunarstjórn, pranayama. Fimmta og sjötta greinin snúast um vald á skynfærunum, kyrrð hugans og djúpa einbeitingu að einu viðfangsefni, svo sem hugarmynd, orði eða bletti á vegg (Showkeir og Showkeir 2013). Sjöunda greinin er hugleiðsla sem leiðir til þeirrar áttundu, samadhi: einingar sjálfsins, hins sanna veruleika og æðstu sálarinnar.
Á tímabili Upanisjadritanna (900–200 f.o.t.) var jóga fellt inn í nýjar heimspekihefðir sem leiddu af sér jaínisma og búddisma. Eftir landvinninga íslamskra valdhafa á Indlandi hafði jóga áhrif á bhaktihefðir og súfisma innan íslamskrar menningar á 15. öld. Nýir jógaskólar og kenningar urðu til. Enskar þýðingar Swami Vivekananda á helgiritum auðvelduðu útbreiðslu jóga á Vesturlöndum á 19. öld. Nú er jóga iðkað sem andleg leið um allan heim (Pradhan 2015).
Nyaya
Nyaya, sem þýða má sem „aðferð“ eða „reglu“, fjallar einkum um rökfræði og þekkingarfræði. Fræðimenn skólans þróa fjórar pramana, eða þekkingaruppsprettur hindúisma, sem áreiðanlegar leiðir til þekkingar: skynjun, ályktun, samanburð og vitnisburð. Iðkendur leita frelsunar frá þjáningu með réttri þekkingu. Þeir telja að unnt væri að skynja og skilja allt sem er til með beinum hætti ef réttri aðferð væri beitt. Röng þekking er blekking sem stendur í vegi hreinsunar og uppljómunar.
Vaisheshika
Vaisheshika þróaðist óháð Nyaya en tók smám saman upp margar grunnhugmyndir þess skóla. Þekkingarfræðin er einfaldari og viðurkennir aðeins skynjun og ályktun sem áreiðanlegar leiðir til þekkingar. Skólinn er þekktur fyrir náttúruhyggju og fræðimenn hans mótuðu eina gerð eindahyggju. Frumeindirnar sjálfar eru óeyðanlegar í hreinu ástandi, en efnablöndur sem myndast þegar þær tengjast má sundra aftur. Fylgjendur Vaisheshika telja að aðeins fullkomin þekking leiði til hreinsunar og frelsunar.
Mimamsa
Mimamsa var einn elsti heimspekiskóli hindúisma og byggðist á túlkun Vedatextanna. Hann rannsakar dharma, það er skyldur, helgisiði og viðmið samfélagsins. Guðirnir sjálfir skipta rannsóknina ekki máli og því eru innan skólans bæði guðstrúarlegir og guðlausir þættir. Fræðimenn Mimamsa rannsaka tungumálið vandlega vegna þess að þeir telja það mæla fyrir um hvernig mönnum beri að breyta.
Vedanta
Vedanta nær yfir nokkra skóla sem beina sjónum að Upanisjadritunum; heitið merkir sjálft endi eða hápunkt Vedaritanna. Allir Vedanta-skólarnir kenna að brahman sé óbreytanleg orsök alheimsins. Sjálfið er gerandi eigin athafna, karma, og hver gerandi uppsker samkvæmt verkum sínum. Líkt og fylgjendur annarra hindúaskóla leita Vedantafylgjendur frelsunar undan hringrás dauða og endurfæðingar.
Líkt og margar heimspekihefðir lítur klassísk indversk heimspeki á heim lifandi vera sem eitthvað sem að lokum beri að losna undan. Iðkanir og kenningar á borð við jóga veita sérstaklega skýrar leiðbeiningar um hvernig ná megi þessu yfirskilvitlega markmiði. Að kenningarnar skuli hafa verið felldar inn í aðrar hefðir og menningarheima, fyrr og nú, sýnir víðtækt og varanlegt aðdráttarafl þeirra.