3.1 Heimspeki frumbyggja

3.1 Heimspeki frumbyggja

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:

• Greint áskoranir sem fylgja rannsóknum á heimspeki frumbyggja.
• Lýst frumspekilegum og þekkingarfræðilegum hugmyndum í heimspeki frumbyggja Afríku.
• Lýst frumspekilegum og þekkingarfræðilegum hugmyndum í heimspeki frumbyggja Norður-Ameríku.
• Lýst frumspekilegum og þekkingarfræðilegum hugmyndum í mesóamerískri heimspeki.

Sumir þekktustu forntextar heims tengjast stórum siðmenningum og eru trúarlegs eða goðsögulegs eðlis. Þar á meðal eru Vedurnar á Indlandi, elstu bókmenntir Kína og Tóra Gyðinga. Textarnir fjalla um heimspekileg viðfangsefni, svo sem uppruna alheimsins, eðli og tilgang mannlífsins, siðferði, réttlæti, mannlegt ágæti og þekkingu, með sögum og skýringum sem vísa til yfirnáttúrulegra afla. Sögurnar veita mannlífinu samhengi, merkingu og stefnu innan heimsmyndar þar sem náttúran er þrungin yfirnáttúrulegri merkingu. Slíkir textar bera vitni um hve grundvallar- og sameiningarafl trúarbrögð hafa verið í samfélögum manna.

Þegar fólk hverfur frá trúarlegum svörum við spurningum um tilgang og merkingu og leitar náttúrulegri og röklegri skýringa færist það frá heimi goðsagnarinnar til heims skynseminnar. Á grísku er þessum umskiptum lýst sem færslu frá mýþos til lógos: mýþos vísar til yfirnáttúrulegra frásagna en lógos til röklegra, rökvísra og vísindalegra skýringa. Af þessum greinarmun mætti ætla að skýr skil væru milli trúarlegrar hugsunar og heimspekilegrar eða vísindalegrar hugsunar, en svo er ekki. Elstu heimspekingar Grikklands, Rómar, Indlands, Kína og Norður-Afríku notuðu allir goðsögur og líkingar til að skýra rökleg kerfi sín, en trúartextar frá sama tíma geyma oft vandaða rökræðu. Umskiptin frá mýþos til lógos voru því ekki skyndilegt rof heldur hægfara, ójöfn og hlykkjótt þróun. Hún sýnir náin tengsl trúarbragða, heimspeki og vísinda í sameiginlegri viðleitni þeirra til að skilja og skýra mannlega tilvist og finna henni tilgang.

Áskoranir við rannsóknir á heimspeki frumbyggja

Áhugi á heimspeki frumbyggja fer vaxandi innan háskólaheimspeki samtímans, enda gefur hún færi á að kynnast bæði sögulegri hugsun og samtímahugsun frumbyggja um allan heim. Heimspeki frumbyggja nær í víðum skilningi yfir hugmyndir þeirra um eðli heimsins, mannlega tilvist, siðfræði, æskilega samfélags- og stjórnskipan og önnur viðfangsefni hefðbundinnar háskólaheimspeki. Ólíkt heimspeki Forn-Grikklands, Indlands og Kína breiddust þessar heimspekihefðir ekki út um víðáttumikil heimsveldi og höfðu sjaldnast formlegar lærdómsmiðstöðvar sem skráðu og þróuðu hugmyndir í hundruð eða þúsundir ára. Rannsóknir á heimspeki frumbyggja, eða etnóheimspeki, krefjast því oft annarra aðferða en tíðkast í háskólaheimspeki. Hugmyndirnar eru sjaldnast varðveittar í textum sem má lesa og greina. Rannsakendur þurfa þess í stað að beita aðferðum þjóðfræði og félagsfræði, meðal annars að finna fólk sem varðveitir og miðlar menningarlegri þekkingu um heimspekilega hugsun og skrá viðtöl og samtöl við það. Heimspeki flestra frumbyggjaþjóða hefur varðveist í munnlegri hefð, líkt og hugsun forsögulegs fólks.

Fleiri hindranir standa í vegi fyrir rannsóknum á heimspeki frumbyggja. Háskólaheimspeki hefur lengi hafnað eða hunsað heimspekilega hugsun þeirra og talið hana standa utan sviðs lógos. Þessi langvarandi útmáun veldur því að erfitt er að fella hugsunina inn í fræðilega umræðu, enda skortir eldri vestrænar rannsóknir á sviðinu. Frumbyggjar hafa auk þess sætt kynþáttahyggju, meðal annars þvingaðri menntun á öðrum tungumálum en þeirra eigin, sem hefur torveldað varðveislu lifandi heimspekihefða. Margir siðir hafa einnig glatast vegna mannfalls og eyðingar menningararfs í kjölfar landnáms og nýlendustefnu Evrópubúa og Bandaríkjamanna.

Heimspeki frumbyggja Afríku

Hernám Portúgala á borginni Ceuta við landamæri Marokkó árið 1415 markaði upphaf tilrauna Evrópumanna til að leggja Afríku undir sig. Seint á 19. öld og snemma á þeirri 20. hófst það sem nefnt hefur verið „kapphlaupið um Afríku“. Fram að því höfðu malaría, sem berst með moskítóflugum, landslag sem hentaði illa hernaði á hestum og öflug strandríki takmarkað landnám Evrópumanna. Kínín gegn malaríu, vélknúin farartæki og þróuð vopn gerðu Evrópuríkjum síðan kleift að komast inn í álfuna. Á nýlendutímanum voru ungir Afríkubúar sem þóttu efnilegir sendir í evrópska háskóla og lásu þar Platón, Aristóteles, Kant, Hegel og aðra vestræna heimspekinga. Hvort sem ætlunin var að leiða samfélögin inn í nútímann, þjálfa staðbundna stjórnsýslu í þágu vestrænna valdhafa eða hvort tveggja varð afleiðingin sú að þekking á sögu og hugsun einstakra svæða varðveittist ekki.

Það var ekki fyrr en 1945, þegar belgíski trúboðinn Placide Tempels (1906–1977) gaf út Bantú-heimspeki (Bantu Philosophy), að efnið afrísk heimspeki vakti verulega athygli á Vesturlöndum. Tempels hafnaði þeirri lýsingu á afrískri heimspeki og guðfræði að hún samanstæði af göldrum, andatrú og forfeðradýrkun, og kannaði þess í stað auðlegð Bantú-hugsunar varðandi einstaklinga, samfélag og hið guðlega. Tempels lýsti Bantú-fólki þannig að það trúði á „lífskraft“, en uppspretta hans væri Guð. Hann tók eftir því að það sem vestrænir hugsuðir sáu fyrir sér sem guðlega veru, skildu Bantú-menn sem ýmsa krafta, þar á meðal mannlega krafta, dýrakrafta og steinefnakrafta. Þeir litu svo á að alheimurinn samanstæði af öllum þessum kröftum og að þessir kraftar gætu haft bein áhrif á „lífskraft“ einstaklings (Okafor 1982, 84).

Síðari afrískir fræðimenn og guðfræðingar, meðal annars John Mbiti (1931–2019) og Alexis Kagame (1912–1981), bentu á að lýsingar og túlkanir Tempels væru að hluta til hugsmíðar hans sjálfs. Þeir rannsökuðu bantúheimspeki með trúverðugri hætti með því að skrá og greina afríska málshætti, frásagnir, list og tónlist og draga þannig fram sameiginlega heimsmynd. Dæmi um hana er súlúhugtakið ubuntu, sem þýða má sem „mennsku“. Samsvarandi orð eru til í mörgum öðrum bantúmálum og vísa til sömu grunnhugmyndar, sem birtist í orðskviðum á borð við „ég er af því að við erum“. Ubuntu felur í sér að menn séu frá náttúrunnar hendi svo háðir hver öðrum að sjálf tilvist hvers og eins ráðist af öðrum. Hugmyndin hefur orðið kveikja að sérlega afrískri samfélagshyggju, það er stjórnmála- og samfélagsheimspeki sem setur samfélagið framar einstaklingnum.

Olúwọlé bendir þó á mikilvægan mun á hugmyndum Sókratesar og Ọ̀rúnmìlà. Sókrates aðhylltist tvíhyggjukenningu í frumspeki sem greindi milli efnis og hugmynda og stillti hinu eilífa og óbreytanlega upp gegn þeim myndum sem það tekur á sig í efnisheiminum. Ọ̀rúnmìlà kenndi hins vegar að efni og hugmyndir væru óaðskiljanleg. Sókrates greindi með sama hætti milli góðs og ills, en Ọ̀rúnmìlà taldi þau mynda „óaðskiljanlega tvennd“ (Olúwọlé 2015, 64). Olúwọlé ályktar að ströng tvíhyggja Grikkja og Vesturlanda leiði til annaðhvort–eða-sýnar á sannleika og rökræðu, en Jórúbar líti á veruleikann sem tvíhyggju samvirkra andstæðna.

Á áttunda áratug 20. aldar hóf keníski heimspekingurinn Henry Odera Oruka (1944–1995) vettvangsrannsókn til að skrá heimspekilega hugsun vitringa í Keníu samtímans. Rannsakendur tóku viðtöl við hugsuði úr ýmsum þjóðernishópum og spurðu þá um afstöðu þeirra til lykilhugtaka vestrænnar heimspeki og álitamála í hagnýtri siðfræði. Eitt markmiðið var að sýna að heimspeki væri ekki bundin við samfélög sem nota ritmál. Niðurstöður Odera Oruka voru gefnar út árið 1990, en engin kerfisbundin greining hefur enn verið gerð á þeim (Presbey 2017).

Verk þessara heimspekinga sýna að afrísk heimspeki er sjálfstæð hugsunarhefð. Heimspeki Afríkubúa, hvort sem þeir búa í álfunni sjálfri eða annars staðar, á rætur í hugmyndum sem bæði bæta við vestræna hefð og ögra henni.

Heimspekileg hugsun frumbyggja Norður-Ameríku

Rannsóknir á heimspeki frumbyggja Norður-Ameríku hafa eflst á undanförnum árum. Heimspekingar, margir sjálfir úr hópi frumbyggja, hafa unnið saman að rannsóknum á hugsun þeirra, stofnað fræðifélög og gefið út tímarit helguð efninu. Líkt og margar frumbyggjaþjóðir Afríku studdust frumbyggjar Norður-Ameríku ekki við rituð skjöl til að varðveita sögu sína og menningu heldur miðluðu þekkingu með munnlegri hefð. Til hennar töldust helgisiðir, athafnir, söngvar, sögur og dansar. Þekking okkar á heimspeki frumbyggja Norður-Ameríku byggist bæði á þessari munnlegu hefð og á reynslu og hugsun frumbyggja samtímans.

Erfitt er að skilgreina heimspekilega hugsun frumbyggja Norður-Ameríku vegna þess að þar hafa verið þúsundir ólíkra samfélaga. Hvert þeirra hefur eigin hugmyndir um sköpun heimsins, frumþætti veruleikans, eðli sjálfsins og önnur frumspekileg efni. Fjölbreytni skoðananna er því gríðarleg og sérhver alhæfing á sér undantekningar. Sumar alhæfingar eiga þó oftar við en ekki. Ein er sú að sköpunarferli alheimsins sé skylt hugsunarferli; önnur að fleiri en ein vera hafi skapað alheiminn og að þær verur hafi ekki mannsmynd (Forbes 2001).

Nokkur einkenni eru jafnframt algeng í frumspeki frumbyggja Norður-Ameríku. Margar þjóðir leggja til dæmis áherslu á jafnvægi, gagnkvæma fyllingu og víxlverkun þeirra vera og afla sem mynda heiminn. Diné líta á andardrátt sem grundvallarafl náttúrunnar; víxlun hins innra og ytra gangi í gegnum öll náttúruleg ferli. Zuni benda á að tvíburarnir Kvöldstjarnan og Morgunstjarnan, sem báðir eru í raun reikistjarnan Venus, eigi sér gagnkvæmt fyllandi og speglaða tilvist. Þeir minna þannig á að sama fyrirbærið í náttúrunni getur birst í fleiri en einni mynd. Kynvitund er einnig skilin sem lifandi, ótvíund og án skarpra marka og getur því þróast og breyst með tímanum (Waters 2004, 107). Þessar alhæfingar benda til frumspeki sem byggist á lifandi ferlum sem fylla hver annan, víxlverka og mynda heild.

Hugmyndir frumbyggja Norður-Ameríku um sjálfið eru einnig frábrugðnar evrópskri hefð. Hjá Pueblo mótast bæði einstaklingsbundin sjálfsmynd og samfélagsleg sjálfsmynd af stað og tíma. Þetta svonefnda umbreytingarlíkan sjálfsmyndar lýsir félagslegri sjálfsmynd sem spírallaga hreyfingu út á við og inn á við eftir því sem áhrif á tilteknu landsvæði víkka eða dragast saman (Jojola 2004). Varðveittir spíralar í klettaristum sýna bæði ferð ættflokks út að mörkum efnislegs og andlegs landsvæðis hans og ferðina aftur heim. Ferðirnar hafa einnig tímavídd því þær fylgdu hringrásum sólstöðudagatalsins. Slíkur frumspekilegur skilningur birtist í þeirri tilhneigingu margra frumbyggjamenninga að byggja siðferðishugtök á því að maðurinn sé í grundvallaratriðum félagsvera — „við“ fremur en „ég“.

Mesóamerísk heimspeki

Þjóðir Mesóameríku voru fjölbreyttir ættbálkar og menningarhópar sem töluðu mörg tungumál og byggðu upp nokkrar háþróaðar siðmenningar frá um 2000 f.o.t. þar til evrópskir nýlenduherrar komu á 16. öld. Á svæðinu þróuðust bæði mynd- og táknletur og stafrófs- og hljóðletur. Með þeim gátu íbúarnir skráð hugsanir sínar og hugmyndir og veitt fræðimönnum nútímans aðgang að hluta þeirrar heimspekilegu íhugunar sem þar fór fram. Hér verða nokkur dæmi skoðuð í varðveittum ritum Maja og Asteka. Þótt fjallað sé um hugsun hvorrar siðmenningar eins og hún hafi verið einsleit verður að hafa í huga að þær náðu yfir marga ólíka ættbálka og menningarhópa með margvísleg tungumál, siði og trúarskoðanir.

Rit Maja

Majar settust fyrst að í þorpum á svæðinu frá sunnanverðu Mexíkó um Gvatemala til norðurhluta Belís um 1500 f.o.t. Á árunum 750–500 f.o.t. risu stór borgríki sem mynduðu verslunarnet. Á hátindi siðmenningarinnar, um 250–900 e.o.t., höfðu Majar ritmál sem virðist hafa blandað saman stafrófs- og hljóðletri annars vegar og mynd- og táknletri hins vegar. Bæði prestastéttin og borgaryfirstéttin notuðu það. Ritmálið er varðveitt á steinhellum, leirkerum og höggmyndum og í bókum sem nefnast kódex (fleirtala: kódexar) og voru skrifaðar á pappír úr trjáberki.

Majar bjuggu yfir þróaðri þekkingu á stærðfræði og náttúruspeki. Eftir landvinninga Spánverja brenndu kaþólskir prestar þó nær öll kódex Maja og vísinda- og tæknihandbækur þeirra (Yucatan Times 2019). Á næstu árum glataðist ritmál Maja, en nokkur rit á leir varðveittust og veita fræðimönnum innsýn í hugsun þeirra. Majar notuðu táknrænt talnakerfi sem gat sýnt mjög háar tölur og kunna að hafa verið fyrstir til að nota töluna 0 í stærðfræði. Kerfið gerði þeim kleift að ná lengra í reikningi og rúmfræði en Egyptar. Þekking þeirra á stjörnufræði var svo mikil að þeir gátu spáð rétt fyrir um sólmyrkva. Ólíkt öðrum fornum siðmenningum höfðu Majar afar þróað dagatal og sérstæðan skilning á tíma.

Dagatal Maja

Majar þróuðu dagatal sem fylgdist samtímis með mörgum hringrásum, meðal annars sólarárinu og 52 ára „dagatalshring“. Dagatalið gegndi lykilhlutverki í helgisiðum og trúarhátíðum þeirra. Stjarnfræðilegir atburðir, einkum staða Venusar gagnvart sól og tungli, virðast falla að dagsetningum sögulegra orrusta. Af því hafa sumir dregið þá ályktun að Majar hafi tímasett orrustur eftir þessum hringrásum. Þeir lögðu mikla áherslu á siði og helgihald tengt sólardagatalinu og gátu með dagatölum sínum skráð flókna sögu siðmenningarinnar.

Hugmyndir Maja um tíma og guðdóm

Majar höfðu flókinn skilning á tíma og greindu upplifunarlega eða tilvistarlega hlið hans. Þeir tóku til dæmis eftir að áhugaleysi getur lengt tímann í upplifun okkar en einbeiting stytt hann. Upplifun lotningar þótti sérlega mikilvæg vegna þess að hún færir mann inn í líðandi stund, eykur vitund hans um bein áhrif grundvallarafla á borð við orku sólarinnar og eflir hæfni hans til skýrrar hugsunar, ákvarðanatöku og skilnings.

Þótt Maya dýrkuðu fjölda guða, trúðu þeir á eitt guðdómlegt afl, afl eða orku sólarinnar, sem kallaðist K’in. Þetta afl var skilið út frá stöðu sólarinnar miðað við pláneturnar og tunglið á mismunandi tímabilum dagatalsins. Konungurinn þjónaði sem farvegur sem þetta guðdómlega afl, sólarorkan, streymdi um til þegnanna. Maya trúðu því einnig að tíminn væri tjáning á K’in. Hæfni stjórnenda og presta til að segja fyrir um náttúruviðburði, svo sem sólmyrkva eða komu vorsins, og þar með að virðast stjórna tímanum, þjónaði þeim tilgangi að tryggja hollustu þegnanna og lögmæta stjórn þeirra.

Frumspekileg hugsun Asteka

Í frumspeki Asteka lýsti hugtakið teotl grundvallareðli alheimsins í heild: guðlegu afli eða orku sem liggur öllum veruleika til grundvallar. Orkan var heilög uppspretta alls lífs, athafna og langana og jafnframt hreyfingar og krafts lífvana hluta. Heimsmyndin fól því í sér bæði algyðistrú og einhyggju: allur veruleiki var talinn gerður úr einni tegund verundar sem var guðleg að eðli. Teotl er þó hvorki gerandi né siðferðilegt afl eins og Guð abrahamískra trúarbragða, heldur kraftur eða orka handan siðferðilegs mats.

Teotl er ekki kyrrstætt efni heldur ferli sem náttúran verður til og þróast fyrir tilstilli. Ferlið breytist stöðugt og stefnir með tímanum að endamarki eða markmiði; slíka sýn kalla heimspekingar markhyggju. Tími Asteka var þó ekki línulegur heldur hringrásarkenndur. Þótt teotl stefni að endamarki og mannkynið og jörðin eins og við þekkjum hana eigi sér endi er sá endir liður í hringrás alheimsins, rétt eins og lauf falla af trjám fyrir veturinn. Þar sem teotl er bæði efnið sem allt er gert úr og aflið sem skapar, umbreytir og hreyfir alla hluti er það alltumlykjandi, síbreytilegt og íverandi afl í náttúrunni (Maffie 2013).

Teotl birtist í þremur myndum eða ásýndum sem hafa hver sína hreyfingu, krafta og markmið. Þessum þremur ásýndum eru gefnar myndhverfar stöður sem tengjast vefnaði. Þannig tengdu Astekar mikilvæga menningarlega iðju við skilning sinn á grundvallarveruleikanum.

Þekkingarfræðileg hugsun Asteka

Þekkingarfræði er sú grein heimspekinnar sem rannsakar þekkingu og spyr meðal annars hvernig við vitum það sem við teljum okkur vita, hvert eðli sannrar þekkingar sé og hver takmörk mannlegrar þekkingar séu. Í þekkingarfræði Asteka voru þekking og sannleikur skilin sem „rótfesta“. Að vita eða skilja sannleikann var að hafa traustar rætur í veruleikanum. Sannleikur var því ekki fyrst og fremst eiginleiki skoðunar eða staðhæfingar um veruleikann heldur eiginleiki skapgerðar þess sem hafði öðlast rótfestu. Slík rótfesta felur í sér að skilja hvernig veruleikinn birtist og geta breytt samkvæmt kröfum hans. Hún gerir manninum kleift að vaxa og dafna, líkt og planta með traustar rætur í jarðvegi. Hugtakið hefur þannig bæði þekkingarfræðilega hlið, sem lýtur að þekkingu, og siðferðilega hlið, sem varðar það hvernig fólk getur blómstrað.

Í menningu Asteka var talið nauðsynlegt að festa rætur sínar í stöðugt breytilegum og vaxandi krafti teotl vegna þess að tilvist á jörðinni var talin vera „hál“ eða „sleip“, sem þýðir að hún er hluti af hringrásarferli breytinga sem er í stöðugri þróun. Grundvallarspurningin fyrir mannfólkið er: Hvernig heldur maður jafnvægi á hinni hálu jörð? Þessi spurning knýr áfram þörfina á að þróa þá tegund skapgerðar sem gerir manni kleift að halda rótfestu og finna stöðugleika og jafnvægi, í ljósi breytilegs og hverfuls eðlis jarðarinnar.